As fogueiras e a súa orixe

O lume é o elemento máis importante dunha velada que está relacionada directamente co solsticio de verán, que ten lugar un par de días antes, e cos antigos cultos ao sol asociados a ese momento do ano. Crese que a razón de acender fogueiras nesa época tiña a función simbólica de achegar novas forzas ao sol e tratar de evitar o cambio de tendencia que se produce no solsticio de verán, data a partir da cal empezan a decrecer as horas de luz e a noite lle gaña terreo ao día. Do mesmo xeito que ocorreu con outros moitos cultos pagáns antigos, o proceso de cristianización levado a cabo con posterioridade postergou a celebración uns días para relacionala coa conmemoración do nacemento de San Xoán. Segundo a tradición cristiá este naceu seis meses antes que Cristo e para celebralo, o seu pai, Zacarías, acendeu unha fogueira. Na actualidade, ese lume adquiriu un sentido purificador que nos leva ao seguinte aspecto da celebración:

O rito do lume

O proceso polo que as chamas consomen a materia converténdoa en cinzas e fume tivo desde tempos antigos un significado purificador, pero para beneficiarse destes efectos durante o San Xoán non fai falta queimarse, senón que basta con saltar a fogueira dun lado a outro. Segundo a tradición, este ritual permite deixar atrás os malos espíritos e beneficiarse de protección e boa sorte fronte ás adversidades. Trátase dunha práctica que non pode faltar en ningunha celebración do San Xoán, aínda que os detalles si varían duns lugares a outros.

Nalgunhas zonas de Galicia dise que hai que superar a fogueira un total de nove veces para que o rito quede cumprido; noutros son 7 os saltos que hai que realizar e nalgúns casos fálase simplemente dun número impar. No que si hai acordo é en que se trata dun rito para todos, nenos e maiores, por iso é habitual que das grandes fogueiras se retiren algunhas brasas para permitir que os máis pequenos participen tamén do ritual. É por iso tamén que aínda que normalmente as fogueiras se acenden chegada a medianoite do 23 ao 24 de xuño, nalgúns lugares adiántese tamén a aparición do lume para facilitar a participación.

As herbas de San Xoán

Aínda que o lume é o ingrediente central do San Xoán, no apartado de ritos desta xornada hai espazo tamén para outros elementos naturais. A orixe da tradición das herbas de San Xoán pérdese tamén no tempo e non existe tampouco un consenso unánime sobre cales son as flores para empregar neste rito. Son as particularidades de cada zona en canto a flora, e a forma na que a tradición se foi transmitindo en cada lugar ou, mesmo, no ámbito familiar, as que propiciaron que á hora de enumerar as herbas de San Xoán haxa unha gran variedade de listaxes diferentes.

Xunto á propia especie que leva o nome do santo aparecen outras variedades como a  hierba luísa, o fento macho, a malva, o fiúncho, o romeu, a xesta, o poexo menta, a ruda e a árnica, ademais de follas de diversas árbores froiteiras. Algúns especialistas identificaron máis de medio centenar de especies diferentes, aínda que sempre combinadas nun número reducido que, en moitos casos, é 7. Tampouco existe unha única maneira de seguir o ritual, pero a máis habitual consiste en mergullar as herbas seleccionadas nun recipiente con auga a tarde do día 23, deixalas alí durante toda a noite, empregar esa auga para lavarse a cara ao día seguinte, deixar secar as herbas e gardalas para queimalas ao ano seguinte. Conséguese así, segundo a tradición, librarse do mal de ollo e das envexas, ademais de beneficiarse das propiedades que algunhas destas plantas teñen fronte ás doenzas cutáneas.

As sardiñas

Nunha noite de festa non pode faltar o compoñente gastronómico e o San Xoán tampouco é unha excepción neste sentido, pero neste caso si que hai un prato común a toda Galicia. As sardiñas non poden faltar xunto a ningunha fogueira e o seu aroma é outro dos ingredientes fundamentais da velada. Preferentemente asadas e presentadas sobre un anaco de pan (a poder ser, de millo), as sardiñas permiten aos participantes na festa saciar o seu apetito e tomar forza para a longa velada que lles agarda.

“Por San Xoán a sardiña molla o pan” é un refrán elevado xa á categoría de mandamento chegada a tarde noite do 23 de xuño, aínda que é certo que non todos os padais aprecian a contundencia desta proposta gastronómica e normalmente o menú da velada acompáñase doutras alternativas. Ademais, neste caso non se trata dunha práctica tan antiga como puidese parecer. Hai un século o menú da noite de San Xoán variaba notablemente dunhas localidades a outras incluíndo todo tipo de viandas, e foi nas décadas posteriores cando o costume de asar sardiñas posiblemente nado nas localidades pesqueiras se foi estendendo por toda Galicia.

Erroneamente coñecida por moitos como a noite máis curta do ano (título que corresponde en realidade ao solsticio de verán, que se celebra un par de días antes) do que si pode presumir a noite de San Xoán é de ser a máis máxica debido a que tras a connotación cristiá da súa denominación escóndese un festexo ancestral que aínda conserva algúns dos seus ritos orixinais. O principal é o das propias fogueiras, o motivo principal dunha celebración que arrinca a última hora da tarde do día 23 e que alcanza o momento central a partir da medianoite, cando o lume fai acto de presenza.

A tradición cristiá asocia estas fogueiras ao lume que Zacarías, pai de San Xoán Bautista, tería acendido para celebrar o nacemento do seu fillo. Pero segundo moitos historiadores esta interpretación non sería máis que o resultado de tratar de cristianizar ritos pagáns anteriores relacionados co solsticio de verán. Esta última data marca o momento a partir do cal os días comezan a ser máis curtos e as noites máis longas, así que o obxectivo daqueles que acenderon as primeiras fogueiras chegada esa época do mes de xuño era tratar de proporcionar novas forzas ao sol para frear ese proceso.

En calquera caso, o costume de celebrar a velada arredor do lume chegou ata os nosos días convertida nun símbolo de purificación que serve ao mesmo tempo para librarse dos malos espíritos e para encomendarse á protección do lume para o que resta de ano. Para conseguir ambos os obxectivos basta con saltar sobre a fogueira, práctica que en moitos lugares de Galicia hai que realizar un total de nove veces, aínda que noutros puntos este número varía (pero sempre é impar).

O San Xoán é unha celebración colectiva que invade espazos públicos de todo tipo xuntando a veciños, familias e amigos. Prazas, praias, parques, rúas, solares e outras localizacións diversas serven de punto de encontro para persoas de todas as idades, desde nenos pequenos que se inician no rito do lume saltando unhas poucas brasas retiradas das grandes fogueiras, ata veciños xa veteranos que queren comprobar se a esencia da festa permanece intacta. Citas multitudinarias que reúnen a centenares ou milleiros de persoas conviven nunha mesma noite con pequenas reunións familiares e veciñais unidas todas elas por un espírito común. Desde A Coruña, onde a súa espectacular celebración foi declarada de interese turístico internacional no ano 2015, ata a aldea máis pequena comparten unha velada de tradición e diversión aberta sempre a todo aquel que queira sumarse.

Tanto as fogueiras como a propia celebración do San Xoán gozan de diferentes denominacións ao longo e ancho de Galicia: cachelas, cacharelas, cacheiras, lumeiras, laradas, lumaradas, luminarias, fogueiras… O que non varía é o rito de saltar sobre as chamas nin o prato estrela que pon sabor á velada. “Por San Xoán a sardiña molla o pan”, di o refrán e así se cumpre na práctica totalidade das celebracións galegas. Antes de que o fume das fogueiras se deixe sentir no ambiente, é o aroma das sardiñas asadas acompañas con pan (de millo preferentemente) o que se fai presente como outro símbolo máis da velada. O viño que acompaña a ese saboroso peixe e a queimada, co seu rito e o seu significado  purificador, son outros dous ingredientes que non poden faltar en moitas das celebracións do San Xoán.

Pero o lume non é o único elemento de purificación asociado a esta noite máxica. Nalgúns lugares de Galicia recórrese tamén á auga para conseguir ese efecto substituíndo ou complementando o salto sobre as lapas coa inmersión nas frías augas do mar. E nalgún caso, como en ocorre na praia da Lanzada, ese baño relaciónase directamente con outro rito, neste caso de fecundidade, que se celebra a última fin de semana de agosto e segundo o cal as mulleres que desexen superar a infertilidade e converterse en nais deben deixarse golpear nove veces polas ondas que bañan a praia situada aos pés da ermida homónima. Hai quen sostén que este rito tamén se pode realizar durante a noite do San Xoán, pero os puristas defenden que se trata dunha confusión.

A auga tamén é un ingrediente importante noutro dos ritos centrais do San Xoán galego que afunde as súas raíces nas celebracións pagás  precristiás do solsticio de verán. Falamos neste caso das herbas de San Xoán, unha tradición que consiste en recolectar e preparar o día 23 un ramallete con varias especies vexetais diferentes e mergullalo nun recipiente con auga. Ao día seguinte utilízase ese líquido para lavarse e librarse así do mal de ollo e as envexas, mentres que o ramallete ponse a secar e gárdase para ser queimado un ano despois. A tradición está tan estendida como variada é a listaxe de herbas que se deben empregar, posto que as peculiaridades de cada zona priman sobre outras consideracións á hora de preparar o ramallete, pero unha das “receitas” máis estendidas di que as sete variedades a usar son o fiúncho, o fento macho, a herba de San Xoán, a malva, o romeu, a herba luísa e a xesta. En moitos lugares as herbas son tamén empregadas como amuleto de protección do fogar e deposítanse nas entradas das vivendas dando así tamén un pouco máis de cor a unhas rúas nas que por unha noite a luz dos farois será substituída polo resplandor das fogueiras.

Erróneamente conocida por muchos como la noche más corta del año (título que corresponde en realidad al solsticio de verano, que se celebra un par de días antes) de lo que sí puede presumir la noche de San Xoán es de ser la más mágica puesto que tras la connotación cristiana de su denominación se esconde un festejo ancestral que aún conserva algunos de sus ritos originales. El principal es el de las propias hogueras, el motivo principal de una celebración que arranca a última hora de la tarde del día 23 y que alcanza el momento central a partir de la medianoche, cuando el fuego hace acto de presencia.

La tradición cristiana asocia estas hogueras al fuego que Zacarías, padre de San Juan Bautista, habría encendido para celebrar el nacimiento de su hijo. Pero según muchos historiadores esta interpretación no sería más que el resultado de tratar de cristianizar ritos paganos anteriores relacionados con el solsticio de verano. Esta última fecha marca el momento a partir del cual los días comienzan a ser más cortos y las noches más largas, así que el objetivo de aquellos que encendieron las primeras hogueras llegada esa época del mes de junio era tratar de proporcionar nuevas fuerzas al sol para frenar ese proceso.

Sea como fuere, la costumbre de celebrar la velada en torno al fuego ha llegado hasta nuestros días convertida en un símbolo de purificación que sirve al mismo tiempo para librarse de los malos espíritus y para encomendarse a la protección del fuego para lo que resta de año. Para conseguir ambos objetivos basta con saltar sobre la hoguera, práctica que en muchos lugares de Galicia hay que realizar un total de nueve veces, aunque en otros puntos este número varía (pero siempre es impar).

El San Xoán es una celebración colectiva que invade espacios públicos de todo tipo juntando a vecinos, familias y amigos. Plazas, playas, parques, calles, solares y otras ubicaciones diversas sirven de punto de encuentro para personas de todas las edades, desde niños pequeños que se inician en el rito del fuego saltando unas pocas brasas retiradas de las grandes hogueras, hasta vecinos ya veteranos que quieren comprobar si la esencia de la fiesta permanece intacta. Citas multitudinarias que reúnen a centenares o miles de personas conviven en una misma noche con pequeñas reuniones familiares y vecinales unidas todas ellas por un espíritu común. Desde A Coruña, donde su espectacular celebración fue declarada de interés turístico internacional en el año 2015, hasta la aldea más pequeña comparten una velada de tradición y diversión abierta siempre a todo aquel que quiera sumarse.

Tanto las hogueras como la propia celebración del San Xoán gozan de diferentes denominaciones a lo largo y ancho de Galicia: cachelas, cacharelas, cacheiras, lumeiras, laradas, lumaradas, luminarias, fogueiras… Lo que no varía es el rito de saltar sobre las llamas ni el plato estrella que pone sabor a la velada. “Por San Juan la sardina moja el pan”, dice el refrán y así se cumple a rajatabla en la práctica totalidad de las celebraciones gallegas. Antes de que el humo de las hogueras se deje sentir en el ambiente, es el aroma de las sardinas asadas acompañas con pan (de maíz preferentemente) el que se hace presente como otro símbolo más de la velada. El vino que acompaña a ese sabroso pescado y la queimada, con su rito y su significado purificador, son otros dos ingredientes que no pueden faltar en muchas de las celebraciones del San Xoán.

Pero el fuego no es el único elemento de purificación asociado a esta noche mágica. En algunos lugares de Galicia se recurre también al agua para conseguir ese efecto sustituyendo o complementando el salto sobre las llamas con la inmersión en las frías aguas del mar. Y en algún caso, como en ocurre en la playa de A Lanzada, ese baño se relaciona directamente con otro rito, en este caso de fecundidad, que se celebra el último fin de semana de agosto y según el cual las mujeres que deseen superar la infertilidad y convertirse en madres deben dejarse golpear nueve veces por las olas que bañan la playa situada a los pies de la ermita homónima. Hay quien sostiene que este rito también se puede realizar durante la noche del San Xoán, pero los puristas defienden que se trata de una confusión.

El agua también es un ingrediente importante en otro de los ritos centrales del San Xoán gallego que hunde sus raíces en las celebraciones paganas precristianas del solsticio de verano. Hablamos en este caso de las hierbas de San Xoán, una tradición que consiste en recolectar y preparar el día 23 un ramillete con varias especies vegetales diferentes y sumergirlo en un recipiente con agua. Al día siguiente se utiliza ese líquido para lavarse y librarse así del mal de ojo y las envidias, mientras que el ramillete se pone a secar y se guarda para ser quemado un año después. La tradición está tan extendida como variado es el listado de hierbas que se deben emplear, puesto que las peculiaridades de cada zona priman sobre otras consideraciones a la hora de preparar el ramillete, pero una de las “recetas” más extendidas dicta que las siete variedades a usar son el hinojo, el helecho macho, le hierba de San Juan, la malva, el romero, la hierbaluisa y la retama. En muchos lugares las hierbas son también empleadas como amuleto de protección del hogar y se depositan en las entradas de las viviendas dando así también un poco más de color a unas calles en las que por una noche la luz de las farolas será reemplazada por el resplandor de las hogueras.

É por iso que hoxe referímonos a esas historias que, reais ou non (quen sabe?), transcenden ao longo dos anos, pasando de xeración en xeración.

Algunha vez escoitaras falar da Santa Compaña? É, quizais, a máis coñecida das lendas e a que máis terrores espertou entre nenos e adultos ao longo do tempo. Trataríase dunha procesión de almas en pena encabezadas por unha persoa viva (a primeira coa que se cruzaron esa noite) e cuxo propósito é visitar, despois da medianoite, a aquelas persoas ás que queren poñer en aviso dunha morte futura.

Esta é, quizais, a lenda máis temible, pero hainas de todos os tipos…

Din que na zona do Morrazo, no Monte Paralaia, hai unha cova repleta de tesouros e de pasadizos secretos que desembocan no mar, e que só na noite de San Xoán se pode acceder a ela para tentar rescatar o ouro alí escondido, debido a que só na medianoite do 24 de xuño sairán as mouras que alí viven para lavar e peitear os seus cabelos, deixando o acceso libre.

É precisamente a noite de San Xoán outra das que ten máis maxia arredor. Por iso, son numerosos os rituais que se repiten cada ano en todos os puntos de Galicia co fin de chamar á boa sorte ou rematar cos feitizos das meigas. Un dos máis coñecidos é o de saltar nove veces por enriba dunha fogueira; só así atraeremos a boa sorte e faremos que se cumpran os nosos desexos, ademais de afastar os “males de ollo”, posto que o lume daranos protección. Outra tradición é recoller plantas aromáticas de diferentes clases, deixalas en auga ao luar toda a noite e, pola mañá, lavarse con esa auga.

Pero sigamos coas lendas…

En Monforte de Lemos, no Mosteiro de San Vicente do Pino, é famosa a lenda da coroa de lume. Fala esta lenda da existencia dun pasadizo subterráneo entre o pazo no que residían os Condes de Lemos e a igrexa de San Vicente. Contan que, durante as ausencias do Conde, o abade do Mosteiro aproveitaba ese pasadizo para ir aos seus encontros coa filla do conde, coa que mantiña un romance secreto. Un día, o Conde decátase e decidiu convidar o abade ao seu pazo a un xantar e, no decurso deste, por sorpresa, un dos seus colaboradores colocoulle ao abade unha coroa de ferro ao lume vivo sobre a súa cabeza, provocándolle a morte ao instante.

E sabes como naceron as rías nestas terras? A lenda di que Deus, no sétimo día da súa creación, sentou a descansar no cume do monte de Santa Trega, na Guarda. Cando estaba alí sentado, escorregouse no seu asento, pois todo estaba cheo de lodo debido ás intensas choivas, e para tentar manter o equilibrio, apoiou a súa man dereita sobre o lodo. Foi así como, ao retirar a súa man, deixou cinco grandes fendeduras que rapidamente foron ocupadas polo mar, dando lugar ás rías de Vigo, de Pontevedra, de Arousa, de Muros e Noia e a de Corcubión..

Estas son só algunhas, pero o certo é que Galicia está repleta de historias e lendas.

Cales coñeces ti?