Antonio Noriega Varela

O poeta da montaña

As paisaxes do seu Mondoñedo natal e doutros municipios lucenses como Abadín inspiraron os versos de Antonio Noriega Varela (1869-1947) propiciando que fose coñecido como o Poeta da Montaña. De feito, a súa primeira obra titulouse “Montañeses”, aínda que en edicións posteriores e ampliadas pasaría a denominarse “D’o ermo”. Nos seus poemas vese a influencia dos vínculos que mantivo durante boa parte da súa vida co movemento agrarista, de tal forma que as estampas da vida campesiña mestúranse coas evocacións da paisaxe e a natureza. Foi homenaxeado no ano 1969 co Día das Letras Galegas.

(…)

Non me namora o mar fero,

que a moitos tanto lles gusta;

a ti, montaña, che eu quero,

e non morro, porque espero

gozar da túa paz augusta.

(…)

Rosalía de Castro

A gran poetisa de Galicia

Considerada como unha figura crave da cultura galega, Rosalía de Castro (1837-1885) destaca por xogar un papel fundamental na recuperación do prestixio do idioma galego e por conxugar ese feito coa indiscutible calidade das súas creacións literarias. Asociada tradicionalmente ao Romanticismo polas súas composicións máis intimistas, nos seus versos hai tamén espazo para a reivindicación e a denuncia social, así como para recrearse en moitos dos lugares nos que pasou diversos momentos da súa vida e que a marcaron profundamente. O santuario da Virxe da Barca, en Muxía; a igrexa de San Xulián de Bastavales, en Brión, e a catedral e outros espazos de Santiago de Compostela son algúns dos lugares que van desfilando polos versos da gran poetisa galega, autora que ademais inaugurou en 1963 a celebración do Día das Letras  Galegas.

“Cantart’ ei, Galicia,

Teus dulces cantares,

Qu’ asi mó pediron

Na veira do mare.

Cantar t’ ei, Galicia,

Na lengua gallega,

Consolo dos males,

Alivio das penas.”

(…)

Manuel María

O poeta da Terra Chá

Manuel María (1929-2004) desenvolveuse de forma prolífica e brillante nos xéneros literarios máis diversos (ensaio, narrativa, teatro…) abordando numerosas temáticas e mostrando sempre un carácter combativo e comprometido. Pero foi no campo da poesía onde a obra deste autor homenaxeado no ano 2016 co Día das Letras Galegas alcanzou o seu cume. Tras unha primeira etapa caracteriza por unha poesía intimista, María inaugurou con “Terra Chá” un período no que os seus versos fíxanse nas paisaxes desa comarca lucense. A influencia de Noriega Varela é clave nesa nova orientación e de igual maneira que o autor de D’o Ermo é coñecido como o poeta da Montaña, María pasa a ser cualificado como o poeta da Terra Chá.

“A Terra Chá somentes é 

un pobo aquí, outro acolá,

mil arbres, monte raso, 

un ceo chumbo e tráxico

no que andan as aves a voar.

O resto é soedá.”

Manuel Antonio

O poeta do mar

A súa prematura morte, con só 30 anos por mor da tuberculose, e a súa escasa produción literaria (pouco máis dun cento de poemas) non impediron que Manuel Antonio (1900-1930) sexa considerado un dos principais representantes das vangardas poéticas en Galicia, feito clave ademais para que no ano 1979 fose homenaxeado co Día das Letras Galegas. Só publicou un poemario en vida, “De catro a catro. Folla sen data d’un diario d’abordo”, escrito durante as prácticas de piloto da mariña mercante que realizou durante os anos 1926 e 1927 a bordo do buque Constantino Candeira, pero a importancia da obra e o eixo central que a inspira son algúns dos motivos polos que Manuel Antonio é citado habitualmente como o poeta do mar. 

“Fomos ficando sós

O Mar o barco e mais nós

Roubaron-nos o Sol

O paquebote esmaltado

que cosía con liñas de fume

áxiles cadros sin marco”

(…)

Uxío Novoneyra

O poeta do Courel

Nacido no corazón do Courel, moi preto da Devesa da Rogueira, Uxío Novoneyra (1930-1999) nunca deixou de ter presente a súa terra natal, á que volveu unha e outra vez tras os diversos períodos nos que viviu en cidades como Madrid, Lugo e Santiago. Aquelas paisaxes inspiraron boa parte da súa produción poética, tal como se pode er nos dous tomos de “Os Eidos” e en “Elexías do Courel e outros poemas”. Mantivo unha estreita amizade con outros poetas como Manuel María e María Mariño e foi homenaxeado co Día das Letras Galegas no ano 2010. A intensa actividade que desenvolveu durante parte da súa vida levando a poesía a centros de ensino e entidades sociais fixeron que ademais de polos seus poemas, Novoneyra fose moi coñecido polo xeito co que daba voz tanto aos versos propios como aos doutros autores.

“Caurel dos tesos cumes que se ollan de lonxe!

Aiquí… síntese ben o pouco que é un home…“

Luz Pozo Garza

A poetisa de Ribadeo

A propia Luz Pozo Garza (1922-2020) así o manifestou en máis dunha ocasión: Ribadeo, a vila que a viu nacer e na que pasou os primeiros anos da súa infancia, marcouna profundamente e estivo sempre moi presente na súa produción poética. Os recordos da infancia alí vivida déixanse ver nunha obra fundamental da poesía galega contemporánea, como “Códice Calixtino”, e alcanzan a súa máxima expresión no volume “Ribadeo, Ribadeo”.

“Ribadeo, Ribadeo.

Eu era aquela nena

que medraba na mariña lucense

ó leste dun edén,

no espacio extremo das fisterras.

Ti eras o xardín aberto xusto na nordesía

na seducción da luz.”

(…)

Ramón Cabanillas

O poeta da raza… e de Samos

O compromiso político co galeguismo de Ramón Cabanillas (1876-1959) e a forma de manifestalo na súa obra literaria convertérono na voz das Irmandades da Fala e valéronlle o sobrenome de “poeta da raza”. Pero na obra do autor cambadés tamén houbo espazo para os versos máis intimistas e para recrearse nalgúns dos lugares que percorreu ao longo da vida. É o caso de “Samos”, un poemario no que expresou de forma lírica o tempo e as vivencias acumuladas durante as estancias que o autor lembrado co Día das Letras Galegas do ano 1976 pasou no mosteiro benedictino da localidade lucense que dá nome a esa obra.

“Como un ramalliño de rosas sangales

pañadas nos folios dos vellos anales

nos místicos hortos, nas edras claustrales

nos ritos antergos, nos áureos corales,

surdeu esta estoria trazada e tecida

en prácidas horas á veira da ermida,

do edoso alcipreste, da fonte durmida,

compás da enlevada, monástica, vida”.

(…)

Eduardo Pondal

O Bardo de Bergantiños

As paisaxes e lugares da comarca de Bergantiños, na que naceu e desenvolveu boa parte da súa vida Eduardo Pondal (1835-1917) cobran unha importancia especial na obra do autor que xunto con Rosalía de Castro e Curros Enríquez forma o trío de grandes poetas de Rexurdimento galego. Pondal, ao que se lle dedicou o Día das Letras  Galegas do ano 1965, fixo desfilar tanto o seu Ponteceso natal como outros municipios veciños polos seus versos. En ocasións converteu os nomes dalgúns lugares en fonte de inspiración para os personaxes míticos dos seus poemas e noutros casos recreou recordos a través de paisaxes naturais e monumentos.

(…)

“Amabre Ponteceso, anque pequena,

agreste certamente, mas garrida,

cando deixar a mundanal faena

teu bardo e for pasado desta vida,

non t’esquezas de quen, con faz serena,

dixo a toda ciudade fementida:

Eu nacín cabo de pinal espeso,

eu nacín na pequena Ponteceso”

Johan de Cangas, Meendinho e Martin Codax

Os trobadores da ría de Vigo

Aínda que sabemos moi pouco sobre estes tres trobadores e que é moi escasa a produción poética que se conservou ata os nosos días, o seu papel é capital nas letras galegas (así lles foi recoñecido no ano 1998) como representantes da importancia que a lingua galego-portuguesa xogou na Idade Media como forma de manifestación cultural. Nos tres casos podemos apreciar nas súas cantigas de amigo (composicións nas que unha namorada mostra o seu pesar pola ausencia do seu amado) paisaxes recoñecibles da ría de Vigo e os seus arredores, como a propia cidade, no caso de Martín Codax; a ermida de San Mamede (Bueu), nas tres cantigas de Johan de Cangas, e a illa de San Simón, onde Meendinho sitúa á amada que dá voz aos seus versos.

“Sedia-m’eu na ermida de San Simión

e cercaron-mi as ondas, que grandes son.

Eu atendend’o meu amigo. E verrá?

Estando na ermida ant’o altar,

cercaron-mi as ondas grandes do mar.

Eu atendend’o meu amigo. E verrá?

E cercaron-mi as ondas, que grandes son:

non hei i barqueiro, nen remador.

Eu atendend’o meu amigo. E verrá?

(…)

Exeria 

Século IV

As certezas sobre a súa identidade e as súas orixes son escasas, pero a tese que máis acordo suscita apunta a que esta peregrina e escritora que viviu no século IV naceu na provincia romana de Gallaecia, que abarcaba os actuais territorios de Galicia, Asturias, Zamora, León e o norte de Portugal. A súa importancia radica no feito de realizar entre os anos 381 e 384 unha viaxe desde Europa ata Xerusalén e, sobre todo, en deixar testemuño por escrito do seu periplo. O seu “Itinerarium ad Lola Sancta”, o volume no que dá conta de distintos aspectos relacionados cos lugares que foi visitando e coas xentes que se foi topando, está considerado como o primeiro libro de viaxes escrito na Península.

María A Balteira

Século XIII

O seu oficio de soldadeira (muller que cantaba e bailaba cos soldados durante as campañas de guerra) e os testemuños satíricos que dela deixaron os autores de varias cantigas deformaron os ecos que chegaron ata os nosos días desta muller nada no municipio coruñés de Coirós no século XIII. Pero polo menos permitíronnos saber que María Pérez, A Balteira, frecuentou as cortes dos monarcas Fernando III O Santo e Alfonso X O Sabio, estivo nas Cruzadas e mesmo formou parte dalgunha misión negociadora secreta diante dos caudillos árabes do sur da Península. As cantigas poñen o acento no aspecto máis frívolo da súa existencia, pero describen tamén a unha muller de carácter que rompía coas regras establecidas.

María Castaña

Século XIV

Convertido nunha expresión popular para referirse a tempos moi afastados, o nome de María Castaña remítenos a unha muller á que os libros de historia tampouco fixeron xustiza. Sábese que encabezou unha revolta popular no ano 1386 contra os abusos que sufrían os labregos por parte do Bispado de Lugo, segundo a teoría máis aceptada, ou contra os señores feudais que querían desposuílos das súas terras. Hai quen sostén tamén que puido tomar parte nas disputas territoriais propias da época coa monarquía portuguesa, aínda que o documento máis antigo no que se menciona só fai referencia aos delitos que cometería contra a Igrexa lucense e á multa que lle foi imposta. 

María Soliña

1551-comezos do século XVII

Esta veciña de Cangas traxicamente xulgada e condenada pola Inquisición é o símbolo da inxustiza que, do mesmo xeito que ela, sufriron outras mulleres da época. A súa desdita ten relación directa co ataque que a localidade sufriu en 1617 por parte duns piratas turcos e coa situación de pobreza que se xerou a continuación. Baixo unha falsa acusación de bruxería foi detida e, tras conseguir a súa confesión mediante tortura, foi desposuída de todos os seus bens e dos dereitos que tiña sobre os beneficios económicos das igrexas de Aldán e Moaña. 

María Pita

1565-1643

Elevada á categoría de heroína e gran protagonista da historia coruñesa, María Pita (o seu nome real era Maior Fernández da Cámara e Pita) debe a súa celebridade ao papel que desempeñou para defender a cidade do ataque que as tropas inglesas comandadas por Francis  Drake realizaron no ano 1589. Contan as crónicas que tras varios días de asedio os invasores lograron abrir unha brecha nos muros da Cidade Vella para enfrontarse a un continxente defensivo formado por soldados e veciños, entre eles numerosas mulleres. María Pita plantou cara a un alférez inglés que portaba unha bandeira, e tras arrebatarlle a insignia encabezaría a exitosa contraofensiva coruñesa ao berro de “Quen teña honra, que me siga”.

Isabel Barreto de Castro

1567-1612

Isabel Barreto de Castro, nacida en Pontevedra e emigrada a Perú sendo aínda nena, forma parte da historia da navegación mundial por ser a primeira muller en ostentar o cargo de almirante. Casada co navegante Álvaro de Mendaña, Barreto acompañouno na expedición que este iniciou no ano 1595 con destino ás Illas Salomón, arquipélago que o propio Mendaña descubrira case tres décadas antes. No transcurso desa segunda viaxe descubriron as Illas Marquesas antes de chegar ao seu destino. Xa nas  Salomón, Mendaña enfermou gravemente de malaria e antes de morrer decidiu nomear á súa esposa gobernadora e ao irmán desta, Lorenzo Barreto, almirante da expedición. Pero a morte de Lorenzo poucos días despois tras ser alcanzado por unha frecha envelenada obrigou a Isabel a asumir tamén o almirantazgo. Á fronte xa da expedición, poñería rumbo a Filipinas, onde volvería contraer matrimonio e desde onde organizaría unha nova viaxe cara a América.

Pepa A Loba

Século XIX

En poucos casos resulta tan difícil discernir entre lenda e realidade como no de Pepa A Loba. A súa existencia está amplamente arraigada na cultura popular, aínda que a súa presenza en distintos puntos de toda Galicia e os distintos comportamentos que as historias gardadas no imaxinario colectivo lle atribúen (cruel e vengativa, nuns casos, e  compasiva cal Robin Hood noutros) fan que mesmo se dubide se existiu unha soa  Pepa A Loba ou se o mito que hoxe coñecemos é a suma de varias bandoleiras diferentes. Concepción Arenal menciónaa nunha carta ao falar das súas visitas á prisión da Coruña, pero pouco máis se sabe de certo dela. O relato máis difundido conta que debe o seu nome ao feito de plantar cara a un lobo cando sendo aínda nena  pastoreaba ovellas.

Rosalía de Castro

1837-1885

A súa proximidade no tempo, a súa importancia capital no Rexurdimento da cultura galega e o seu legado literario propician que a figura de Rosalía de Castro sexa a máis coñecida, estudada e difundida de cantas integran esta pequena lista. Boa proba da súa importancia é o feito de que os responsables da Real Academia Galega decidisen adoptar o 17 de maio como día as Letras Galegas en conmemoración da data (17 de maio de 1863) na que foi publicada unha das obras cume de Rosalía, “Cantares galegos”. As paisaxes e as súas xentes, o orgullo polo propio e a denuncia das inxustizas e da pobreza son algúns dos temas que percorren os versos da poetisa e que propicia que o seu legado siga florecendo case un século e medio despois da súa morte.

“Cantares gallegos”

Rosalía de Castro. Homenaxeada no ano 1963

Esta obra de Rosalía de Castro é un dos textos fundacionais do Rexurdimento literario galego e constitúe toda unha declaración de amor a Galicia. Entre os seus versos aparecen reflectidos as súas paisaxes, os seus habitantes, os seus costumes e a forma de vida tradicional. Algúns dos seus poemas permiten achegarnos a lugares e momentos concretos, como a celebración da romaría da Barca, en Muxía. A importancia de “Cantares Gallegos” é tanta que a elección do 17 de maio como Día das Letras Galegas débese precisamente a que foi ese día do ano 1863 cando se publicou o primeiro exemplar da obra.

“Guía de Galicia”

Ramón Otero Pedrayo. Homenaxeado no ano 1988

“Aparece este libro inspirado polo ambicioso desexo de ser o amigo e camarada do viaxeiro que chegue a Galicia co espírito aberto ás belezas naturais e artísticas, ás realidades presentes e pasadas”. Así describe a súa “Guía de Galicia” o propio Otero Pedrayo no prólogo desta obra na que inclúe itinerarios para percorrer esta terra deténdose nos seus lugares de maior interese. Publicada por primeira vez hai case un século e en castelán, a obra mantén o seu interese pola erudición do autor e a vixencia de moitos dos seus contidos.

“As cruces de pedra na Galiza”

Alfonso Daniel Rodríguez Castelao. Homenaxeado no ano 1964

A procura dos vínculos culturais entre Galicia e os demais pobos celtas levou a Castelao a emprender un estudo dos cruceiros e outras construcións similares que se prolongaría durante boa parte da súa vida. “As cruces de pedra na Galiza”, obra publicada postumamente en 1950 daba continuidade á obra que Castelao dedicara aos  cruceiros da Bretaña francesa e a traballos previos, como o discurso preparado con motivo do seu ingreso na Real Academia Galega. As descricións de cruceiros, petos de ánimas e calvarios e as decenas de ilustracións que as acompañan converten este libro nun manual de consulta indispensable para a amantes da arte popular.

“Queixumes dos pinos”

Eduardo Pondal. Homenaxeado no ano 1965

Os propios piñeiros que dan título ao poemario e aos seus versos máis famosos (os que forman o Himno galego) son un dos moitos elementos do seu Ponteceso natal visibles nesta obra de Eduardo Pondal. A costa de Camelle, a paisaxe do Monte Branco, a  carballeira de Verdes, o dolmen de Dombate e o curso do río Anllóns poboan tamén estas páxinas consagradas ás terras da comarca de Bergantiños e os seus arredores.

“A cociña galega”

Álvaro Cunqueiro. Homenaxeado no ano 1991

Autor prolífico e de imaxinación desbordante, Álvaro Cunqueiro foi tamén un apaixonado do bo comer, como reflectiu en varias das súas obras. En “A cociña galega” fai un repaso pormenorizado aos principais ingredientes e pratos da gastronomía desta terra percorrendo toda Galicia á procura de ritos tradicionais, como a matanza, e aderezando as súas páxinas con innumerables anécdotas.

“A Esmorga”

Eduardo Branco Amor. Homenaxeado no ano 1993

Aínda que se trata dunha obra de ficción en clave dramática, “A Esmorga” é tamén unha porta aberta á cidade de Ourense, en cuxas rúas se desenvolven os principais acontecementos da historia dos seus protagonistas. As Burgas, a Fonte de San Cosme, a praza do Corrixidor, a Alameda e outros espazos da cidade, nomeada como  Auria na novela, aparecen nas súas páxinas, o que propiciou que hoxe en día o propio  concello deseñase unha ruta turística seguindo os pasos das personaxes de Branco Amor.

“Guía de Galicia para o Turista”

Eladio Rodríguez González. Homenaxeado no ano 2001

A 1917 remóntase xa a publicación que por encargo da Asociación de Hostaleiros e Fondistas de Galicia escribiu o poeta, xornalista e lexicógrafo Eladio Rodríguez. O volume inclúe descricións e recomendacións das principais cidades e localidades de Galicia e do mesmo xeito que ocorre coa guía de Otero Pedrayo permítenos comprobar hoxe en día canto cambiaron todos eses lugares.

“Arrodeos e desvíos do Camiño de Santiago e outras rotas”

Uxío Novoneyra. Homenaxeado no ano 2010

Folgoso do Courel, o seu municipio natal, foi o escenario que inspirou moitos dos versos deste gran poeta, pero a súa lírica deixouse cativar por outras moitas paisaxes de toda Galicia. Este volume recolle aqueles versos ligados entre si por estar protagonizados por espazos emblemáticos das distintas rutas do Camiño de Santiago como O Cebreiro, Compostela ou Fisterra.

“Santiago de Compostela. Guía dos seus monumentos e itinerarios”

Xosé Filgueira Valverde. Homenaxeado no ano 2015

A divulgación do patrimonio galego ocupou boa parte da produción literaria do que, entre outros moitos cargos, ostentou durante case medio século a dirección do Museo de Pontevedra. Unha das súas primeiras publicacións nese ámbito foi esta esta guía de Compostela editada a comezos dos anos 30 e que nos permite contemplar como era a cidade hai case un século. 

“Terra Chá”

Manuel María. Homenaxeado no ano 2016

Como o seu propio nome indica a comarca natal de Manuel María é o tema central deste poemario. As paisaxes da contorna do río Miño, monumentos como a Torre de Vilalba ou o Pazo de Sistallo e a evocación de romarías tradicionais como a da Virxe da Saleta, en San Xiao de Mos (Castro de Rei), nutren este poemario publicado por primeira vez en 1954 e que inspirou tamén unha ruta pola zona que ten como punto de partida a casa museo do autor, situada en Outeiro de Rei.

“Hemingway en Galicia”

Carlos Casares. Homenaxeado no ano 2017

A admiración que Carlos Casares sentía por Ernest Hemingway, escritor ao que o unían vínculos narrativos e estilísticos, traduciuse nesta obra. Nela rastrexou a través das cartas e os textos de Hemingway os pasos por esta terra que deu o autor de títulos como “O vello e o mar”, obra que o propio Casares se encargou de traducir ao galego. Santiago de Compostela, A Coruña, Ourense, Vigo e Noia son algúns das localizacións ás que fai referencia Hemingway recomendando a súa visita a amigos e compañeiros de oficio. 

“Lugo”

Antón Fraguas. Homenaxeado no ano 2019

A etnografía, a xeografía e a historia de Galicia en xeral e daqueles lugares polos que pasou en distintas etapas da súa vida en particular foron os principais ámbitos de creación e divulgación literaria de Antón Fraguas. Á cidade de Lugo, onde residiu na década dos anos 50, dedicoulle unha das súas obras máis importantes, unha  monografía na que combinou un repaso á historia da cidade cunha descrición dos seus monumentos e celebracións máis importantes.

“Galicia”

Ramón Piñeiro. Homenaxeado no ano 2009

Os textos de Ramón Piñeiro, figura clave do  galeguismo e da difusión da cultura de Galicia, combínanse neste volume coas fotografías de Víctor Vaqueiro para convidar o lector a un percorrido por unha terra que o autor define como “un país da Europa húmida, encrucillada atlántica entre o norte e o sur do continente”.

Santiago de Rosalía

Nada queda xa da casa natal de Rosalía de Castro, pero aínda é posible seguir a pegada que a poetisa deixou na capital galega nas distintas etapas nas que viviu alí. Este itinerario rosaliano pode comezar na capela do Hostal dos Reis Católicos, debido a que alí foi bautizada, e continuaría por algúns outros espazos emblemáticos da zona vella nas que están situadas varias das vivendas que habitou. Así nolo lembran as placas colocadas na Casa da Concha, sede actual do Consello Social da Universidade de Santiago, e na praza da Universidade, que alberga o Instituto de Lingua Galega e que foi casa natal do sacerdote, escritor e historiador Antonio López Ferreiro. Ademais, son moitas as formas nas que cidade lembra e homenaxea á poetisa. O antigo Colexio San Clemente acolle o instituto Rosalía de Castro e ao seu lado atópase a Alameda compostelá, na que se pode ver o monumento no seu recordo levantado hai algo máis dun século. Desde alí, dirixíndonos cara á zona nova atravesaremos a rúa dedicada a Rosalía para contemplar na praza de Vigo outro monumento no que é posible ver o seu rostro e algúns dos seus versos nun gran monólito de pedra. O percorrido compostelán seguindo as pegadas de Rosalía concluirá na igrexa do convento de San Domingos de Bonaval para visitar o Panteón de Galegos Ilustres e buscar a tumba onde repousan os restos da escritora desde 1891 tras ser trasladados desde Padrón.

As paisaxes inspiradoras de Ames, Brión e Dodro

Rosalía cambiou de lugar de residencia en numerosas ocasións e pasou varios anos en Madrid, pero non fai falta ir tan lonxe para atopar varios lugares que foron cruciais tamén na súa vida e na súa obra. Sendo nena aínda, mudouse a vivir coas súas tías á aldea de Castro de Ortoño, no municipio de Ames. Estudosos de Rosalía sitúan alí os recordos que inspiraron algúns dos seus versos posteriores. Ademais, seguindo os seus pasos ata aquela vivenda, coñecida como A Casa da Tarroeira, un grupo de mozos universitarios fundou alí en 1923 o Seminario de  Estudos Galegos, tal como lembra a placa colocada no muro do recinto. Xa no municipio veciño de Brión álzase a igrexa de San Xulián de Bastavales, cuxas campás protagonizan algúns dos versos máis famosos de Rosalía. E un pouco máis ao sur, en Lestobre (Dodro), toparémonos co Pazo da Ermida, lugar de descanso da escritora e berce dalgunhas das súas obras.

O legado rosaliano en Padrón

Padrón é a outra localidade crave na vida de Rosalía debido a que alí pasou os últimos anos da súa vida e alí foi enterrada tras a súa morte en 1885. Varios son os lugares do municipio relacionados coa autora, como o Pazo de Arretén, que pertenceu á súa familia materna, ou o cemiterio de Adina, lugar onde permaneceron os restos de Rosalía ata o seu traslado ao Panteón dous Galegos Ilustres en 1891. Pero a gran pegada rosaliana en Padrón atópase na Casa da Matanza, última morada da autora e sede actual da fundación que leva o seu nome. Despois de varias décadas de abandono, o inmoble foi sometido a unha importante restauración para poder abrir as súas portas como casa museo a comezos dos anos 70 do século pasado. Na actualidade acolle valiosos materiais relacionados con Rosalía, ademais de modernos contidos audiovisuais que axudan a realizar unha viaxe pormenorizada pola súa vida e a súa obra e que fan que o visitante se mergulle no ambiente no que viviu a propio autora. A casa é tamén o punto de partida dunha ruta por Padrón impulsada pola Fundación que leva aos participantes ata outros lugares rosalianos como a Casa da Rúa  do Sol, fogar da escritora entre os 4 e os 10 anos.

A Coruña con John Moore na lembranza

As distintas responsabilidades profesionais que tivo o marido de Rosalía de Castro, o tamén escritor Manuel Murguía, propiciaron que a familia vivise na Coruña en polo menos dúas etapas diferentes: a finais dos anos 50 e a principios dos 70 do século XIX. A cidade lembra á escritora dándolle nome a un dos seus recintos culturais máis emblemáticos, o Teatro Rosalía de Castro. O recinto fora construído a mediados do século XIX e foi bautizado co nome da autora en 1909. Ademais, paseando pola Cidade Vella coruñesa, na rúa Príncipe é posible atoparse cunha das vivenda de Rosalía, onde unha placa lembra a tan ilustre habitante. Alí escribiu o poema que lle dedicou ao xeneral John Moore, falecido na Batalla de Elviña en 1809, e os propios versos da poetisa foron esculpidos en pedra para acompañar ao  mausoleo do militar inglés, situado no xardín baluarte de San Carlos. 

Muxía e “A filla do mar”

Aínda que a súa estancia en Muxía non foi tan prolongada como noutros lugares, esta localidade da Costa da Morte tamén está moi presente no legado de Rosalía. Diversos expertos explican que a escritora visitou Muxía pola súa relación coa familia Pondal e que durante a súa estancia participou na romaría da Barca e contraeu o tifo, do mesmo xeito que Eduarda Pondal, irmá do soado poeta. Eduarda faleceu por mor da enfermidade, pero Rosalía logrou superar a doenza e aquela convalecencia en Muxía serviulle de inspiración para a súa primeira novela, A filla do mar, unha obra de marcado protagonismo feminino e na que as paisaxes de Muxía están moi presentes. Esa relación propiciou que o Concello desenvolvese en varias ocasións unha ruta seguindo os pasos da poetisa. O Santuario de Nosa Señora da Barca (que inspirou un dos seus poemas) as pedras que o rodean, o Monte Corpiño e o lugar onde estaba situada a casa na que viviu, e onde se pode ver unha placa conmemorativa colocada hai uns anos, son algúns dos lugares para visitar.

Este culto ao romanticismo ten na Coruña, ademais, un lugar ben destacado. Trátase do Xardín de San Carlos, un oasis no medio da axitación da urbe. O parque situouse no espazo que ocupaba en tempos unha das fortalezas principais que gardaban a cidade: visto desde lonxe é ben evidente que a súa base é a dun antigo castelo, en orixe (no século XIV) situado extramuros e despois unido á muralla. Foi este un lugar de destrución: en 1658 o descoido dun traballador fixo que o depósito de pólvora situado dentro estoupase, esnaquizando o lugar en mil pedazos e, de paso, levado por diante ducias de vidas e danando de importancia o convento de San Francisco, do que hoxe apenas quedan trazas detrás da igrexa da Orde Terceira. A explosión debeu ser tan estarrecedora que durante case dous séculos os coruñeses saían en procesión todos os anos para ofrecer o chamado voto da pólvora, pedindo ao ceo que nunca máis acontecese algo tan horrible.

Despois da desfeita, o lugar transformouse nun silencioso xardín disposto arredor da tumba do heroe da Batalla de Elviña, sir John Moore. O encontro bélico tivo lugar en plenas guerras napoleónicas. Nos primeiros días de 1809, Moore fuxía do centro da Península, perseguido por tropas francesas escollidas entre as mellores ao servizo do Emperador. A súa intención era embarcar o exército inglés no porto da Coruña. Mentres esperaba polas naves necesarias para a evacuación, viuse obrigado a facer fronte ao inimigo nas lombas de Elviña, á entrada da Coruña, daquela apenas unha aldea e hoxe lugar no que se asenta a Universidade. O día 16 os dous exércitos pelexaron e Moore recibiu un balazo do que morrería horas despois. O groso das tropas británicas puido embarcar antes de que os franceses, ao mando do mariscal Soult, entrasen nas murallas o día 18.

O corpo de Moore xace enterrado nunha urna de pedra en San Carlos, nunha tumba na que se poden ver, agora xa como adornos, varios aparellos bélicos como canóns ou bombas. Na contorna da tumba hai tamén recoñecementos ao valor do oficial inglés: as palabras de Wellington recordando a guerra (“Españois, dedicádevos todos a imitar aos inimitables galegos”); un poema do romántico inglés Charles Wolfe; e outro de Rosalía de Castro están gravados en mármore nas paredes do cerramento.

O xardín é unha parada obrigada en calquera paseo pola Coruña máis tradicional. Está, ademais, ben rodeado de edificios atractivos para quen queira coñecer o pasado da comunidade: o Arquivo do Reino de Galicia, o Museo Militar e a Fundación Seoane, dedicada ao ilustre pintor do século XX, están ao lado deste parque que, ademais, é unha atalaia privilexiada para contemplar o porto e a baía coruñesa.

Ademais, afondando na conexión británica da cidade, unha placa recorda aos 172 mariñeiros falecidos en 1890 no naufraxio do HMS Serpent preto de Camariñas.

Os tres versos cos que se abre este poema están entre os máis coñecidos, apreciados e recitados de cantos compuxo a gran poeta galega por excelencia, Rosalía de Castro. Formando parte do fundamental libro Cantares gallegos ou musicadas por cantautores como Amancio Prada, as campás da localidade de Bastavales, en Brión, deron a volta ao mundo.

Nacida en Santiago de Compostela en 1837, Rosalía pasou parte da infancia na casa das súas tías na aldea de Ortoño, no mesmo val no que resoaban as campás sobre as que escribiría moitos anos despois. No afamado texto, a poeta recorda o feliz tempo da nenez entre as veigas, que compartiron protagonismo nestes primeiros anos coas terras de Iria Flavia e Padrón, río abaixo.

O poema foi escrito nunha época na que a vida de Rosalía non podía ser máis diferente da que quería evocar: sempre seguindo ao seu marido, Manuel Murguía, de cidade en cidade e de traballo en traballo, botaba de menos a existencia apracible do rural galego, onde podía tomar o “camiño do meu contento; i en tanto o sol non se esconde nunha pedriña me sento. E sentada estou mirando como a lúa vai saíndo, como o sol se vai deitando”.“Dóiome de dór ferida, que antes tiña vida enteira e hoxe teño media vida. Só media me deixaron os que de aló me trouxeron, os que de aló me roubaron”, escribiu.

As campás que emocionaron a Rosalía situábanse na bonita igrexa de San Xulián de Bastavales, situada nunha das ladeiras do val do Sar. O mesmo nome da localidade remite á fertilidade do terreo que rega este río, subsidiario do Ulla, pois procede do latín vasta vales, ou gran val. A igrexa é un templo edificado a finais do século XVIII no que destaca, precisamente, o alto e lixeiro campanario. De estilo barroco e dunha sobriedade que linda xa no neoclásico, construíuse sobre un edificio románico anterior e seguindo un proxecto no que colaborou o arquitecto Tomás del Río, coñecido por obras senlleiras no interior da Catedral de Santiago de Compostela. A torre é posterior, de 1828, momento no que se emprazaron alí as campás que Rosalía recordaría durante toda a vida.

Porén, e sen que o cambio lle reste nin un gramo de fermosura ao lugar, as campás actuais non son xa as mesmas que inspiraron o famoso poema. Foron substituídas a principios do século XX e complementadas na década dos trinta cun reloxo que dá aínda máis carácter á construción. O emprazamento é, con todo, o gran atractivo de San Xulián de Bastavales, pois a súa porta principal ábrese á ampla veiga do Sar, plana, verde e fértil, rodeada por suaves lombas arboradas. E, se se sabe mirar, ao fondo da estampa, coma unha sorpresa, poderanse contemplar mesmo as torres da Catedral compostelá.