Porque esa é unha das características máis deliciosas do Carreirón. O acceso á zona protexida faise por un único punto: a rotonda de entrada na Illa de Arousa desde a ponte que a comunica co concello de Vilanova. A única estrada leva a dous campings e remata nunha pequena rotonda e un aparcamento de pago. Despois, o percorrido ten que facerse por forza a pé.

E paga a pena. Seguindo a ruta marcada con sinais de madeira verticais, o camiñante atoparase primeiro coa praia máis grande do parque, a de Xastelas. Nela xúntanse todos os servizos necesarios para pasar un día de praia tranquilo e en familia: chiringos, aseos e un paseo marítimo farán as delicias de quen desexe gozar do bo tempo e dos baños de sol. A auga está especialmente calma nesta zona de Galicia, posto que o areal atópase moi no interior da ría arousá, enfocado cara a Cambados. Con marea baixa, o pouco calado da ría nesta zona fai que os bañistas poidan camiñan mar cara a dentro sen que a auga os cubra durante moitas ducias de metros.

O espectáculo natural comeza ao dobrar a punta de Xastelas. Desde este punto e rodeando toda a península que conforma o Carreirón atópanse innumerables calas, praias pequenas e acumulacións de rochas que entran e saen do mar, dando aos visitantes múltiples opcións de baño. A praia dos Espiños, a do Dente de Can, a Lontreira, a dos Petóns… o mellor é ir percorrendo pouco a pouco o carreiro e parar na que máis apeteza. Ou en varias, porque o traxecto é curto e faise facilmente nunha hora de andaina.

Convén estar moi atento á fauna, tanto ao pé do mar (onde, a última hora da tarde, é habitual contemplar o espectáculo dos peixes saltando fóra da auga e as aves, en consecuencia, preparándose para a caza) coma nas dunas do interior (onde é doado ver lagartos de bo tamaño, coellos e paxaros de diversos tipos). Tamén é moi simpático, sobre todo se se viaxa con pequenos, ir observando as formas peculiares das rochas da contorna. Algunhas teñen nomes moi fáciles de entender en canto se contemplan, como o Con do Cocodrilo, o Con do Fociño do Porco ou o dos Tres Pés.

Na parte interior atópase a singular lagoa de Carreirón, de moi pouca profundidade e algo máis dun quilómetro cadrado de extensión. Nela aniñan e descansan aves de paso que se poden observar desde atalaias construídas a tal efecto. É un punto clave da Zona Internacional de Especial Protección para as Aves e do complexo intemareal arousán.

Un dos puntos máis relevantes para comprender este pasado é o Centro de Interpretación das Telleiras, situado en Vilalonga. Esta parroquia é singular dentro do concello de Sanxenxo pois, estando o resto do termo municipal sobre a ría de Pontevedra, Vilalonga abre a súa costa tamén á de Arousa. O Centro de Interpretación atópase nesta cara, nunha enseada pouco fonda que ten xusto enfronte a Illa da Toxa.

Restaurada recentemente, trátase dunha nave antiga na que se fabricaban ladrillos e tellas. Preserva varios fornos de granito orixinais, a través dos que se pode comprender o proceso que se levaba a cabo nestas instalacións preindustriais. A manufactura era complicada e requiría de moita precisión por parte do telleiro. O primeiro que se facía era unha masa mesturando auga e arxila local, moi apreciada polos construtores. O barro amasábase e alisábase unha e outra vez para lle dar unha consistencia sólida e uniforme, e despois colocábase nun molde chamado “formal” para darlle a curvatura precisa. Á tella aínda lle quedaba tempo para ser introducida no forno, pois primeiro debía pasar varios días ao sol, nun descampado, esperando ao momento no que puidese sosterse soa. Despois, si, introducíase no forno durante nada menos que unha semana enteira. Daquela o traballo dábase por concluído.

Do proceso pódense deducir varias cousas. O primeiro, que a temporada de maior produción das telleiras coincidía co verán, pois era preciso calor para o primeiro secado das pezas. O segundo, que as xornadas de traballo eran longas e penosas. Dedicábanse a este oficio tanto homes como mulleres, moitas veces temporeiros. O feito de que as telleiras se atopen pegadas ao mar fálanos tamén da forma principal de distribución, en barcos que percorrían a costa desde a factoría ao cliente. Outra zona do sur de Galicia, O Rosal, foi tamén punto de referencia na elaboración destes elementos básicos para a construción.

En realidade, en todo este treito de costa eran moi abundantes instalacións deste tipo. Na parroquia de Castrelo do concello de Cambados, tamén mirando cara A Toxa, restauráronse varios fornos para cocer as arxilas. Están unidos por unha senda que se pode percorrer a pé ou en bicicleta, complementando o máis habitual plan de sol e praia que tan ben se acompasa co clima da bisbarra.

A maior parte destas fábricas pecharon hai xa por volta de corenta ou cincuenta anos, e as súas estruturas aprovéitanse hoxe para fins turísticos e de recuperación do patrimonio etnográfico. Entre Cambados e o Grove o oficio non se perdeu completamente, así e todo, pois neste mesmo tramo de costa concéntranse varias factorías modernas dedicadas á fabricación e venda de materiais de construción deste tipo.

Conta a lenda que a devoción comezou en Amil grazas a un arrieiro. Chamábase Sebastián de Castro e, a finais do século XVIII, vía como os seus cultivos se arruinaban por unha seca impenitente. Despois de pedir axuda á Virxe, cavou no lugar da Roza Vella e, milagrosamente, atopou auga. En agradecemento edificou unha fonte adornada por unha talla de Nosa Señora, unha construción que segue existindo moi preto do actual santuario.

Porque, cando a fama do lugar chegou a ouvidos dos veciños, pronto se veu que o sitio no que Sebastián de Castro vivía non era o máis adecuado para a devoción. Moi preto, en A Chan, ergueuse pouco despois o actual templo, de traza neoclásica e arquitectura realmente curiosa. En primeiro lugar, porque se trata dun edificio de planta octogonal cun sinxelo pórtico de aires renacentistas, frontón e columnas ao gusto da época. Tamén pola preciosa escaleira de acceso, xa do século XX, que remonta a lomba na que se sitúa o santuario, na cima dun antigo castro.

O Santuario dos Milagres atópase no municipio de Moraña, no interior de Pontevedra. O atractivo e o tirón turístico doutras comarcas da provincia situadas arredor das Rías Baixas fai que en moitas ocasións esta zona pase desapercibida entre quen visita Galicia, perdendo unha área de gran valor natural e paisaxístico. O municipio conta con algo máis de 4.000 habitantes, repartidos en parroquias, cunha curiosidade: moitas delas teñen unha preciosa carballeira situada xunto á igrexa. No caso de Santa Xusta (con máis de 450 árbores distribuídas en 25.000 metros cadrados de extensión e un paseo para poder velas); Campenlos, con medio centro de carballos; Campo de Antón, A Buzaca ou A Feira Vella, de menor extensión; ou Santa Lucía (xunto á casa consistorial, cun cento de carballos).

Nesta última carballeira celébrase anualmente unha feira que converte a Moraña na capital da cociña tradicional galega por unha fin de semana. Trátase da Festa do Carneiro ao Espeto, na que se asan á brasa ducias de carneiros para centos de comensais. Celébrase a finais de xullo e aproxímase ás cincuenta edicións. Declarada de interese turístico, hai que andar áxil para conseguir sitio: a comida resérvase por lotes dun animal para vinte persoas.

O PAAR atópase no concello pontevedrés de Campo Lameiro, un pequeno municipio da provincia de Pontevedra de menos de 2.000 habitantes e situado no curso alto do río Lérez. Coñecidas desde hai moito tempo, a protección das obras de arte rupestre situadas na súa contorna comezou co século XXI, e callou coa inauguración en 2011 do PAAR. O Parque ábrese cun espectacular edificio, moderno e funcional, no que se contén unha exposición que é conveniente visitar antes de proceder a camiñar cara ás diferentes “estacións”.

Porque este é o nome que recibe cada un dos afloramentos rochosos nos que o ser humano foi deixando a súa pegada nestas latitudes. Son preto dunha ducia os puntos repartidos por unha ruta de aproximadamente tres quilómetros de lonxitude, fáciles de camiñar e moi ben sinalizados. No percorrido hai numerosos lugares nos que o visitante se pode deter para ver os gravados, excepcionalmente conservados. Nalgúns casos, os autores trazaron enormes siluetas de cervos, caso da gran Laxe da Forneiriña ou da Laxe dos Carballos; nesta última, o animal principal aparece atravesado por varias lanzas e mesmo semella ter unha corda amarrada ao pescozo, nunha representación dunha escena de caza de gran viveza.

Noutras estacións os gravados multiplícanse, en composicións nas que parece haber medo ao baleiro, e sucédense trazas xeométricas, animais, círculos concéntricos, labirintos e mesmo persoas a cabalo… É o caso de pedras como a do Outeiro dos Cogolludos ou da Fonte da Pena Furada. Ante cada unha das estacións, os técnicos instalaron un panel explicativo no que tamén están debuxados os petróglifos que se poden contemplar. É dunha axuda considerable, tendo en conta que algunhas das formas se foron deteriorando polo simple paso do tempo ou polo descoido dos seres humanos. Ademais, o impacto da luz sobre as pedras fai que ás veces sexan difíciles de distinguir os gravados: a primeira hora da mañá e o solpor, cando os raios do sol caen oblicuos sobre a terra, son os mellores momentos para ver estas obras de arte milenarias.

A visita complétase coa recreación dun poboado da Idade de Bronce que permite coñecer un pouco máis de preto como se vivía hai 4.000 anos nesta zona de Europa. Cercados, zonas de almacenamento e vivendas foron edificados cos materiais e as técnicas dispoñibles naquela altura, reproducindo a existencia cotiá. Máis de 15.000 persoas visitaron o ano pasado este museo ao aire libre, unha experiencia moi recomendable tanto para nenos coma para adultos, que se sentirán transportados catro milenios no tempo.

De feito, os restos de Fontán (Portas, 1788-Cuntis, 1866) foron soterrados en 1988 neste lugar, situado na igrexa do mosteiro de San Domingos de Bonaval en Compostela. O ilustrado pontevedrés comparte espazo, pois, cos máis afamado da intelectualidade galega: Rosalía de Castro, Alfredo Brañas, Francisco Asorey, Castelao ou Ramón Cabanillas repousan tamén nestas estancias, lugar de memoria dos feitos dos galegos máis destacados.

Domingo Fontán naceu no fértil val de Portas, moi cerca de Caldas de Reis (Pontevedra), dentro dunha familia acomodada. Despois de estudar Filosofía, Ciencias e Teoloxía en Santiago, fíxose profesor na entón única universidade que existía en Galicia. En 1817 comezou a traballar na que sería a súa obra magna: medir e fixar sobre un mapa todo o territorio galego na que sería coñecida como Carta xeométrica de Galicia. Non remataría ata 1834.

Hai que facer un esforzo para recrear a dureza dos traballos que debeu pasar o ilustrado Fontán para levar adiante o proxecto. Percorreu Galicia de norte a sur, de este a oeste, durante preto de dous decenios, a pé moitas veces, a cabalo ou en carro noutras, chegando a terreos que aínda hoxe son de difícil acceso, armado coas ferramentas de medición da época e facendo fronte nalgunha ocasión ás reticencias dos paisanos.

“Levantada e construída na escala do cenmilésimo polo doutor D. Domingo Fontán”, como reza a súa cartela, a Carta aínda tería que pasar por máis vicisitudes antes de se converter no símbolo que hoxe é. Despois de que o autor a presentara en 1834 á entón raíña rexente, María Cristina de Borbón-Dúas Sicilias, a impresión tardaría en finalizarse unha década máis. Só foi en 1845 que saíu de París disposta a alumear a mente de polo menos uns poucos cidadáns coa curiosidade e os cartos suficientes. Hoxe existen copias en varias institucións galegas, e contemplalas é un pracer para a vista grazas ao detalle que o autor acadou no seu día.

Fontán, que finou no balneario da moi próxima localidade de Cuntis, foi de todo no último treito da súa vida: deputado liberal por Pontevedra en Madrid, propietario dunha das primeiras fábricas de papel de Galicia, deseñador da vía férrea entre Compostela e Carril, a primeira que vertebrou o territorio… na que foi a súa casa, en Porta do Conde, en Portas, aínda é posible ver unha inmensa placa de mármore na que se recordan as contribucións que fixo ao progreso da terra na que viviu.

O Morrazo é tamén terra de patrimonio prehistórico. Nela atópanse todas as tipoloxías de petróglifos de estilo atlántico: desde composicións circulares a representacións de cervos, labirintos e mesmo gravados nos que se aprecia o deseño de armas de caza.

Entre os máis importantes atópanse os da praia de Mogor, en Marín. Trátase de tres conxuntos de obras inscritas sobre rochas, a Pedra do Labirinto, a dos Campiños e a Laxe dos Mouros. Nelas vense con moita claridade deseños en forma de labirinto, formas que trazan un pasado común entre os pobos que habitaron esta zona nos tres milenios antes de Cristo e as que viviron en rexións tan afastadas coma Siria na mesma época.

Estímase que os petróglifos de Mogor teñen unha antigüidade de entre cinco e tres mil anos, e non son nin de lonxe os únicos atractivos prehistóricos do municipio. En Marín hai numerosas mámoas, castros e parafitas que falan dun pasado moi vivo. Nos últimos tempos tentouse recuperar polo menos parte deste patrimonio, moi presente na zona sur da comunidade galega.

É difícil determinar hoxe en día cal era a finalidade destes gravados. O certo é que se atopan case sempre fóra dos poboados e en lugares que adoitaban ser pasos naturais dunha aldea a outra, ao pé de camiños transitados durante séculos e, tamén, en puntos estratéxicos para a vixilancia. É o caso dos petróglifos de Mogor. Desde as penas nas que están realizados pode contemplarse unha preciosa panorámica da ría de Pontevedra, coa praia que lles dá nome en primeiro termo. Xa non é tempo de albiscar no horizonte en busca de inimigos, senón de deleitarse coa vista e quizá, despois, baixar ao areal a tomar un baño refrescante.

Porque unha das características máis interesantes deste lugar para o viaxeiro é a súa situación, a poucos metros do mar e nunha das zonas de praias máis populares da contorna da cidade de Pontevedra. Nos meses de verán, o areal de Mogor e os seus veciños Aguete e Portocelo acollen a numerosos veciños da capital provincial que chegan na liña de autobús aínda hoxe coñecida como “trole”, polo antigo trolebús. Hai tamén unha maneira aínda máis atractiva de acceder a este trío de praias singulares e ben dotado de servizos hostaleiros: utilizar a antiga estrada costeira, hoxe convertida en vía especialmente deseñada para os ciclistas, que comeza na parte traseira doutro dos lugares que fan coñecido a Marín en toda España: a Escola Naval Militar.

Un dos seus atractivos máis antigos é a chamada Pedra da Serpe ou petroglifo de Campo Redondo. Atópase nun monte próximo á aldea dos Vilares, ao que só se accede por pistas forestais que, conservándose en bo estado, son máis apropiadas para camiñantes, ciclistas ou coches adaptados a andar lonxe do asfalto. Chegar a ela é, con todo, moi doado desde o centro de Valga, pois alí comezan os sinais que nos deixarán ao pé mesmo do monumento: a pedra está ao lado dunha desas pistas, ben indicada. É un afloramento granítico que, entre os toxos e os fentos, parece mesmo brillar a certas horas do día. A situación seguramente non foi aleatoria, pois desde este sitio obtéñense amplas vistas do val de Valga e do impoñente Monte Xesteiras, en Cuntis, unha mole moi recoñecible desde ducias de quilómetros á redonda pola súa altura e polo radar meteorolóxico en forma de bola que a coroa. Na Pedra da Serpe os autores gravaron motivos xeométricos e círculos concéntricos similares aos doutros petroglifos da contorna, máis o que sorprende son varias marcas verticais ondulantes que imitan o movemento dunha cobra, ou iso semella aos ollos dos nosos contemporáneos. O seu significado real e a razón de por que foron debuxadas aquí quedou esquecido na néboa do tempo.

Un pouco máis abaixo, aproveitando as feroces augas do río Valga, atópase o conxunto etnográfico dos muíños de Parafita, que conta cunha atracción que en temporada de chuvias asombra: a fermosa fervenza de Raxoi. Chégase a ela tomando a mesma estrada monte arriba desde o centro de Valga, e tamén está moi ben indicada. Neste lugar, a corrente comprímese e descende tan rapidamente (cae de 50 metros de altura en menos de 200 de lonxitude) que forma varios saltos, dos cales esta catarata é o máis salientable. Unhas pasarelas de madeira fan máis doada a contemplación do espectáculo. A masa de auga ábrese desde as alturas, precipitándose con furia sobre unha poza e, despois, correndo rápida leito abaixo. Seguindo o paseo pode ascenderse con coidado e algo de esforzo á parte superior da fervenza e seguir río Valga arriba. Resulta curioso o contraste entre a tranquilidade que se respira neste lugar, nun camiño rodeado de vexetación e punteado polos chíos dos paxaros, e o ruxido do salto uns metros máis abaixo.

A gran forza do río neste tramo fixo que o ser humano se aproveitase do caudal para construír muíños que, movidos pola enerxía das augas, servían para moer gran. Moitos deles están reconstruídos e ben coidados nesta zona, permitindo comprender o seu funcionamento e dando ao conxunto un delicioso aire doutros tempos.

Porque a Fraga de Catasós, situada no Concello de Lalín, é realmente pequena en dimensións (abarca pouco máis de catro hectáreas e media), pero moi grande en importancia natural e en beleza paisaxística. Visitala é moi doado grazas a unha ruta de sendeirismo curta, adaptada a todas as idades e condicións físicas, ben acondicionada con varandas de madeira, que fai un bucle dentro da Fraga e seguindo en parte o chamado Rego da Quintela.

Na Fraga de Catasós poden observarse varias especies vexetais moi típicas dos bosques galegos, pero sen dúbida os que chamarán a atención son os espectaculares castiñeiros e carballos, que están entre os máis altos e antigos de toda Europa. Os carballos mostran a súa idade dobrando ramas e tronco en formas caprichosas; os castiñeiros elévanse e, a partir da primavera, cobren a lomba coa sombra que dá a súa impenetrable follaxe.

Son estes castiñeiros testemuñas de épocas nas que esta árbore era unha das protagonistas da economía galega. O seu froito era ata non hai tanto unha das bases da dieta dos galegos: en tanto non foi substituída pola pataca americana, a castaña era unha das comidas diarias de centos de miles de persoas. Tamén eran os castiñeiros fundamentais para a arquitectura tradicional do país: as trabes, as portas, os mobles das casas patricias estaban feitas habitualmente desta madeira, de gran durabilidade e tonalidade moi apreciada. Nas primeiras curvas da ruta pódese contemplar o tronco dun destes castiñeiros derrubado nos primeiros anos oitenta polo ciclón Hortensia, que causou grandes danos en Galicia. A observación dos aneis e o porte do exemplar mostran con claridade de que clase de árbores xigantes estamos a falar, capaces de soportar durante anos tanto os temporais como as pedras dos maxestosos pazos do país.

Chama a atención que un lugar como a Fraga de Catasós, situado mesmo a carón da moi transitada estrada nacional 525, que une Lalín con Ourense, sobrevivise no seu estado primitivo mentres que arredor é difícil gozar dun bosque con estas calidades excepcionais. É seguro que a casualidade tivo moito que ver, pero tamén foi importante o empeño dun fitopatólogo norteamericano, Filippo Gravatt, que pelexou para que se recoñecese o seu estatuto de lugar excepcional. Na actualidade, Catasós conta coa cualificación de Monumento Natural, o que lle garante a máxima protección e que facilita que os visitantes poidan gozar dun reduto único no que soñar co pasado mítico de Galicia.

O termo municipal de Ribadumia é ademais un dos grandes produtores de uva para o viño da Denominación de Orixe Rías Baixas. Na linguaxe popular hai mesmo un nome propio para o tinto do Salnés que remite a unha das parroquias do concello, Barrantes. O municipio asómase á beira sur do río Umia, que lle dá nome. A Ruta da Pedra e da Auga discorre xunto a un dos subsidiarios do Umia, o río Armenteira, comezando en Barrantes e rematando, xa no veciño concello de Meis, xunto ao mosteiro que bautiza á pequena corrente de auga.

O río acompañaranos durante todo o traxecto. Resulta impresionante comprobar o uso intensivo que se lle daba a este tipo de correntes non hai tantos anos: ao longo da ruta iremos vendo multitude de muíños, saltos e canalizacións destinadas a dirixir toda a forza da auga cara ás pas que movían as pedras de moer, testemuña da puxanza da industria fariñeira na época. Moitas destas construcións foron restauradas recentemente, o mesmo que as pontellas e pasos sobre o río e, sobre todo, o piso, o que fai a ruta doada de andar, aínda que longa. O traxecto entre Barrantes e A Armenteira é duns oito quilómetros, e a ruta, enormemente popular, é lineal. Por isto, hai que contar co percorrido de volta ladeira abaixo ou prever a posibilidade de baixar en coche particular, taxi ou outra forma de transporte.

Na parte inicial do percorrido atópase unha curiosidade na que paga a pena deterse. Trátase da chamada “Aldea labrega”, unha aira ben cuberta por árbores autóctonas na que se colocaron estatuas en pedra que representan multitude de oficios tradicionais galegos, así como de elementos arquitectónicos coma hórreos, fontes, cruceiros e mesmo unha capela, todos realizados a escala. Resulta un lugar ideal para facer unha parada, refrescarse e tomar impulso para o último tramo do traxecto, algo máis empinado, que leva ata o Mosteiro da Armenteira.

O cenobio que marca o final da Ruta da Pedra e da Auga é espectacular. Fundado no século XII, conserva unha fermosa portada románica, sobria e severa, con ventás estreitas e unha sinxeleza que transporta ao máis fondo da Idade Media. Arredor del atópanse varias fontes e tamén locais de hostalería nos que repoñer forzas antes de tomar o camiño de volta. Moi cerca do mosteiro pódese atopar tamén un centro dedicado a promover a práctica da bicicleta de montaña, con rutas para ciclistas de todos os niveis percorrendo camiños da zona.

De feito, malia que o semelle, o mirabel non leva en Galicia tantos anos como podería esperarse. É probable que o froito proceda de Asia Menor, aínda que onde se fixo máis coñecido foi no centro de Europa. Este tipo de ameixa cultívase desde hai moitos decenios na rexión francesa da Lorena, da que tamén é símbolo e onde é moi apreciada pola súa capacidade para realzar todo tipo de preparacións pasteleiras. En Nancy e en Metz, as principais cidades da rexión, celébranse festas para exaltala, proba da importancia que se lle dá na zona.

Popular polo tanto en Europa, o mirabel chegou a Galicia nos anos trinta do século XX. A primeira idea de introdución atribúese a un alcalde da época, que o tería feito traer desde a Selva Negra alemá. A mediados desa década existían xa no Rosal plantacións que aproveitaban a estupenda adaptación da planta ao clima da desembocadura do río Miño, morno e estable durante a maior parte do ano. En paralelo a estas explotacións agrícolas naceron tamén pequenas fábricas de conserva, solucionando unha das principais características do mirabel: o curto período no que pode consumirse en fresco.

De feito, o mirabel pode comerse tal e como vén da árbore practicamente durante un par de semanas ou un mes, cara finais do mes de xullo e principios do de agosto. Como froita de temporada é, polo tanto, todo un acontecemento, e poucos son os que se resisten a probar a súa carne tenra mentres é posible. Porén, o mirabel é un produto especialmente dotado para conservar en diferentes preparacións que fan posible degustalo durante todo o ano.

Na actualidade ás moi tradicionais conservas de mirabel en almibre ou en marmelada sumáronse propostas innovadoras e, ao tempo, ben suculentas. Pode consumirse, por exemplo, en licores ou mesmo formando parte da fórmula dunha cervexa. Varios dos mellores cociñeiros galegos experimentaron nos últimos tempos introducíndoo en receitas moi variadas, desde as máis evidentes sobremesas ao acompañamento de carnes de caza ou de guisos.

De produción reducida, é un auténtico luxo que un se pode permitir mercándoo ben nunha visita á zona ou a través de tendas en Internet. En Galicia só a comarca ourensá do Ribeiro produce tamén este froito.

Coa súa cor dourada adornada de veladuras laranxas ou vermellas, o mirabel é un dos dous produtos destacados desta zona ao sur de Galicia. O outro é o viño, que alcanza tamén nivel mundial nas moitas adegas situadas no Rosal e os concellos da contorna. O gastronómico é, polo tanto, un dos argumentos de máis peso para facer unha visita a esta comarca, chea de atractivos históricos e naturais.