O forte cativou a moitos dos principais intelectuais galegos do século XX. Vicente Risco, Florentino López Cuevillas ou Xaquín Lorenzo estiveron entre os primeiros que fixeron escavacións na zona, descubrindo o segredo dun conxunto enorme e monumental. Accédese á cidade por una sólida porta na muralla, de pedras ciclópeas e que estivo flanqueada por senllas torres circulares. Unha rúa principal distribúe o espazo en diferentes barrios. Entre as construcións máis destacadas está a dun alxibe, escavado hai pouco máis de dez anos. Cuberto por unha bóveda, recolle as augas dunha mina subterránea.

O castro estaba fortemente defendido e conformábano dous recintos amurallados, foxos, parapetos e outros elementos defensivos que se sumaban á unha situación estratéxica. San Cibrao de Las ocupa un amplo e elevado outeiro de preto de 10 hectáreas de extensión, entre os ríos Miño e Barbantiño. A vista desde a parte superior xustifica con facilidade a elección do lugar para construír o asentamento, pois el dominio da bisbarra e das terras arredor é perfecto.

En San Cibrao de Las pode pasearse pola gran área escavada e, tamén, pola que non o está. É moi interesante facelo da man dun dos guías do Parque Arqueolóxico da Cultura Castrexa (PACC), entidade que xestiona o xacemento. Deste xeito é máis doado ver e interpretar o que foi o asentamento no seu momento de maior esplendor. O castro estivo habitado durante catro séculos, entre o II antes de Cristo e o II despois de Cristo, polo que recibiu de cheo o impacto da colonización romana. Nas escavacións atopáronse moitas evidencias da ocupación imperial, como aras votivas e inscricións nos afloramentos rochosos dedicadas ao deus Xúpiter.

Vivían os antigos castrexos de San Cibrao de Las da explotación mineira dos ríos próximos, da caza, da gandería e sobre todo da agricultura. Cultivaban cereais e aproveitando froitos como as landras para elaborar fariñas e, con elas, pan.

As diferentes épocas que atravesou o asentamento poden coñecerse visitando a interesante exposición do centro de interpretación, situado nun moderno edificio dos arquitectos Ángeles Santos, Carmen Ruiz e José Carlos Martínez, con máis de 2.900 metros cadrados de superficie.

Oseira vese observada día tras día polo cumio severo da Pena Veidosa, un monte de 1.000 metros de altitude declarado Lugar de Importancia Comunitaria e percorrido por varios camiños. Son en conxunto máis de 2.000 hectáreas protexidas no corazón da Dorsal Galega, a cabalo entre o municipio de San Cristovo de Cea, no que se atopa o mosteiro, e o de Carballedo. A súa integración na Rede Natura 2000 débese á importancia da flora e da fauna que se gorece nestas lombas, ocupadas na metade da súa extensión por monte baixo.

A erosión producida polo vento, que sopra sen freo nas alturas da Serra, deixou nas zonas altas unha paisaxe característica marcada polos arbustos e os enormes bolos de pedra granítica que recordan en moitos casos os volumes dun castelo medieval. Entre os matos de monte baixo, o visitante pode observar, se ten fortuna, animais tan típicos da fauna galega coma corzos, paspallás, píntegas ou vacalouras, pouco frecuentes noutros montes; e, no ceo, os lagarteiros voando á busca de presas.

A riqueza paisaxística da Pena Veidosa é o contrapunto perfecto para o esplendor patrimonial do Mosteiro de Oseira, que leva sendo o centro espiritual e económico da zona desde hai preto dun milenio. O cenobio fundouno en 1137 un grupo de monxes que buscaban soidade nas abruptas ladeiras destas montañas. O propio topónimo indica que o lugar foi escollido pola inaccesibilidade: “ursaria”, palabra da que deriva o actual Oseira, fala dun territorio no que se escondían en tempo os osos, “ursus” en latín.

Oseira é un prodixio arquitectónico do estilo cisterciense. A igrexa é de comezos do século XIII. A sala capitular, xa do XV, ten unha estrutura desas que, unha vez vistas, xamais se esquecen, sostido o teito por columnas nervadas de fustes que se retorcen sobre si mesmos e coroados por arcos vexetais, case exóticos. A congregación viviu unha época de esplendor nos séculos finais da Idade Media, para despois, chegada a Moderna, encadear unha serie de desgrazas que estiveron a punto de clasurala. En 1552 un espantoso incendio danou gravemente todos os edificios, salvo a igrexa, e chegou a pensarse en trasladar o cenobio a outro lugar.

Porén, os distintos abades conseguiron financiamento (mesmo recorrendo á Coroa) para reconstruír o centro, dotándoo do robusto aspecto actual. Os fermosos claustros son proxectos levados a cabo entre os séculos XVI e XVIII, seguindo os estilos arquitectónicos de cada época. Practicamente abandonado desde a Desamortización de comezos do XIX, non foi ata os anos sesenta do século pasado que se empezou a restaurar sistematicamente.

O templo afunde as súas raíces no século VII (aínda que podería terse edificado sobre un anterior), é un gran exemplo do estilo visigótico e foi abandonado tras a conquista musulmá de Hispania. Contra finais do século IX foi reparado (é curioso pensar nunha restauración de hai máis dun milenio) para adquirir un aspecto moi similar ao que loce hoxe en día. Resulta sorprendente saber que foi creado como parte dun mosteiro que acollía tanto a monxas coma freires, posto que o seu tamaño, visto con ollos de hoxe, é ben modesto. Con forma de cruz grega, a nave principal, de planta cadrada, ábrese ao exterior grazas a unhas pequenas ventás e a ela accédese a a través dun arco de ferradura soportado por columnas de mármore. É probable que proveñan dun templo romano anterior e que sexan un exemplo máis da reutilización de elementos do pasado nesta singular edificación: os capiteis son tamén da época romana tardía, mentres que nunha das capelas laterais consérvase unha ara dese mesmo tempo.

Os séculos foron deixando a súa pegada en Santa Comba de Bande. Na ábsida pódense contemplar unhas espectaculares pinturas que datan xa do século XVI, case mil anos despois de que se comezase a obra primixenia. Un ceo estrelado, unha crucifixión, anxos e santos parecen caer sobre a cabeza do visitante nun espazo de apenas catro metros cadrados, iluminado a través dunha celosía de mármore. Nun lateral do interior da igrexa pode verse o sartego pétreo que, segundo se conta, gardou durante séculos os restos de San Trocado, aparentemente trasladados no seu día ao mosteiro de Celanova. No exterior, outro sinal do paso do tempo: no século XVII reformouse a portada para lle engadir un pórtico de grosos muros de cachotaría.

A igrexa está dedicada á mítica Comba de Sens, santa venerada en toda Europa baixo os nomes de Colomba, Columba, Kolumba ou Coloma. De acordo coa tradición, naceu na Gallaecia romana contra mediados do século III e fuxiu á Galia escapando das persecucións imperiais contra os cristiáns. Foi rescatada por un oso da prisión e despois queimada na fogueira e degolada en Sens, onde se edificou unha impoñente abadía derrubada durante a Revolución Francesa. Nese período histórico desapareceron as reliquias atribuídas á moza galega, á que se profesa gran devoción na súa terra natal. A súa festa católica celébrase o día 31 de decembro.

A visita a Santa Comba de Bande é unha boa escusa para coñecer o patrimonio histórico da zona. Moi preto do templo, pegado ao río, atópase o xacemento romano de Aquis Querquennis, que mostra os restos dun enorme campamento romano magnificamente conservado. O centro de interpretación das escavacións arqueolóxicas é moi útil para coñecer a importancia que tivo a zona na época imperial.

A tradición conta que no século II vivía neste lugar a fermosa Mariña, filla dun gobernador romano de Gallaecia que, como tal, tiña por deuses os do panteón pagán imperial. Pero Mariña, influenciada pola escrava que a criara, converteuse ao cristianismo. O pai, escandalizado, repudiouna. Vivindo xa lonxe da casa, outro alto funcionario romano de nome Olibrio encaprichouse dela. Ante a negativa de Mariña a ceder ás súas insinuacións, Olibrio deulle tormento e mesmo a queimou nun forno subterráneo ao pé do castro de Armeá. Mariña salvouse por intervención divina: no último instante, San Pedro abriu co bastón un burato no teito do forno para que a moza escapase, só para que finalmente os romanos lle cortasen a cabeza. A testa da rapaza rebotou tres veces no piso, repetindo a palabra “creo” e facendo xurdir con cada golpe un manancial.

A historia é un tanto truculenta, pero o bo para o viaxeiro é que os lugares do mítico martirio poden visitarse hoxe dando apenas un paseo desde a preciosa igrexa de Santa Mariña de Augas Santas. No templo, cun precioso rosetón románico, consérvanse as reliquias da moza. Arredor del hai varios edificios ben antigos e interesantes. Un deles é o vello pazo de verán do bispo de Ourense, que garda no interior a primeira das fontes atribuídas á decapitación de Mariña. Unha segunda xorde detrás da cabeceira da igrexa.

Aldea abaixo tómase o camiño cara o castro de Armeá, unha senda feita con grandes bloques de pedra e rodeada de carballos. A medio traxecto chégase á máis misteriosa das localizacións: a inacabada basílica da Asunción. No século XIV as obras deste edificio quedaron incompletas por razóns que se descoñecen, aínda que se atribúen ao ocaso da orde dos Templarios, promotora da obra. Debaixo dos espidos muros atópase outro segredo, non apto para corazóns sensibles: pode accederse ao ‘forno da Santa’, unha cripta húmida e escura na que segundo a tradición foi abrasada Santa Mariña. É en realidade unha construción prerromana, probablemente un templo ou uns baños.

O camiño continúa a través do monte e pasa polas ‘pioucas da Santa‘, dúas pozas rectangulares nas que Mariña se refrescou despois do tormento e probablemente vellas prensas para facer aceite. Ao final do percorrido atópanse as escavacións da citania de Armeá, un castro que debeu ter grandes proporcións.

A Enciña da Lastra atópase no concello ourensán de Rubiá, pertencente á comarca de Valdeorras e fronteirizo co Bierzo leonés. Chegar é doado, pois o parque está atravesado pola estrada N-120, que une Ponferrada con Ourense. É probablemente o lugar máis seco de Galicia, unha comunidade moi coñecida precisamente polo contrario, pola abundancia de chuvias: aquí a precipitación media anual é de 594 mm e a temperatura media, de preto de 13 graos centígrados.

Estas condicións fan que na zona medren, ademais das aciñeiras, matogueiras máis propias do clima mediterráneo, tomiño e mesmo varias especies de orquídeas, que se mesturan cos máis comúns castiñeiros dando lugar a unha variedade vexetal sen comparación en Galicia. O feito de que o terreo sexa calcario dota á paisaxe de cores ocres moi distintivas, e atrae a aves de rapina (aguias reais, falcóns peregrinos e mesmo voitres)  e grandes colonias de morcegos que se ven atraidos polas covas (palas, segundo lles chaman na zona) e polos canóns fluviais que se forman arredor do Sil, o río que atravesa o parque; e tamén réptiles e anfibios difíciles de ver noutras partes de Galicia.

Cruzan o Parque Natural da Enciña da Lastra dez rutas de sendeirismo moi interesantes para coñecelo, e para visitar varias aldeas pintorescas que reteñen toda a beleza dos vellos tempos. Oulego, O Robledo, O Porto, Biobra, Pardollán… son pequenas localidades colgadas nas abas dos montes, á sombra de enormes formacións calcarias que se poden observar grazas a unha ampla rede de miradoiros. Os impoñentes penedos de Oulego, que desafían o ceo coas súas cristas aguzadas; e a pena Falcoeira, distinguible desde boa parte da bisbarra son probablemente as dúas elevacións máis coñecidas. En moitos dos camiños é posible observar, alá ao lonxe, dominando a paisaxe e gran parte do ano cuberta de neve, a cima de Pena Trevinca, punto máis elevado da Comunidade Autónoma.

É conveniente facer as rutas protexido do sol, se se camiña en verán, pois nas horas do mediodía o calor aperta; e provistos de auga para refrescarse. Tamén é moi recomendable facer pouco ruído, para poder observar algúns dos moitos animais que teñen nesta zona o seu único refuxio en Galicia. Para visitar as covas é necesario informarse con antelación e pedir permiso. A Pala da Zorra, con 600 metros de galerías e sete bocas de entrada; a Pala Pumbeira, con entrada en lancha desde o encoro de Penarrubia; e a Pala da Campá, de inconfundible eco, están entre as grutas máis populares da Enciña da Lastra.

Mais, é obrigada para quen visita Verín coñecer a pegada do termalismo na localidade. E ningunha maneira é máis axeitada para facelo que paseando con calma polo parque que rodea o manancial de Cabreiroá.

A soa mención deste nome sitúa a case calquera: Cabreiroá é unha marca moi coñecida en toda España polas augas embotelladas, e o manancial do que xorden está a apenas uns minutos a pé do centro de Verín. A volta é ademais moi agradable, posto que a fonte sitúase no medio dun parque moi amplo, ocupado por grandes árbores de varias especies autóctonas. E agora, un pouco de historia.

O manancial de Cabreiroá fíxose coñecido fóra de Verín canda moitas outras fontes medicinais, no momento de esplendor do termalismo: o tramo final do século XIX. Naquela altura, viaxar para “tomar as augas” era unha actividade propia de xentes distinguidas, e moitas acudían a Verín para tratarse de males diversos. A confirmación para a popularidade de Cabreiroá chegaría no comezo do século XX, cando o doutor Santiago Ramón y Cajal analizou a auga e certificou o seu valor medicinal. Corría o ano 1906, o mesmo no que o médico foi galardoado co Premio Nobel.

O primeiro terzo do século XX foi de gran actividade. O edificio principal é daquela época: trátase dunha deliciosa construción con aires art decó, de planta octogonal, en cuxo centro se atopa a fonte principal, que brota debaixo dunha fermosa cápsula de vidro na que fai burbullas a auga antes de saír ao exterior. Este quiosco era o elemento central dun complexo no que tamén se erixiron un hotel balneario e unha factoría para embotellar as augas, aínda en uso. Coa Guerra Civil o balneario sufriu: foi transformado en hospital e en cuartel, e non recuperou a puxanza ata os anos sesenta. Na actualidade é a actividade de envasado de augas a que máis peso ten. Cabreiroá pasou xa do século de historia con moi boa saúde.

O mesmo se pode dicir do outro manancial famoso de Verín, o de Augas de Sousas. Situado apenas a quilómetro e medio ao sur, é un dos máis antigos de Galicia. Aínda hoxe se pode visitar o antigo quiosco que gorece a fonte, xusto fronte á fábrica de envasado doutra auga que leva o nome de Verín polo mundo adiante.

Conta a tradición que foi atopada en Vilanova dos Infantes hai máis de catro séculos por un pastor e que, polo coidado co que está realizada e o feito de que se encontre dentro dun bloque sólido de cristal, é obra de poderes sobrenaturais. A súa historia tivo hai uns anos un xiro tráxico, cando foi roubada do Santuario nun asalto no que faleceu o párroco. De momento, a peza non apareceu. Na actualidade, e á espera de que volva a orixinal, o templo conserva unha réplica.

A sona da Virxe do Cristal, xa grande na zona de Celanova, medrou considerablemente no século XIX grazas ao xenio poético de Manuel Curros Enríquez. Poeta clave no Rexurdimento das letras galegas, Curros redactou en 1877 unha longa composición de máis de mil versos, que narra unha historia de amor na que a Virxe intercede entre dous namorados, Martiño e Rosa, para repoñer a honra desta última, calumniada por outro pretendente. É un poema de forte pegada romántica, do que é moi recordado o seu comezo: “Rapazas de Vilanova / ben vos podedes gabar / que non hai Virxe no mundo / coma a Virxe do Cristal”.

Máis alá do misterio de como se elaborou a efixie (un segredo técnico que non puido ser reproducido con tecnoloxías actuais), á imaxe atribúenselle varios milagres. A pequena efixie (agora a súa réplica) gárdase nun santuario barroco de espigada figura. Cada 15 de setembro os veciños da contorna xúntanse para celebrar unha romaría na honra da Virxe do Cristal, nun coidado espazo que é só un dos moitos atractivos de Vilanova dos Infantes.

A pequena localidade, pertencente ao Concello de Celanova, conserva a súa forma medieval orixinal, con estreitas rúas empedradas, unha deliciosa praza con fonte e, no alto, a maxestosa torre, con orixes no século X. Derrubada na Revolta Irmandiña do século XV, foi reedificada e na actualidade consérvase a torre de homenaxe, solidamente encaixada na rocha nai granítica e de 19 metros de altura. Foi un dos elementos defensivos clave nas disputas medievais entre as monarquías española e portuguesa.

Se se desexa viaxar un pouco máis alá no pasado da localidade paga a pena desprazarse uns poucos quilómetros ao oeste para visitar o xacemento castrexo de Castromao, desde o que se pode obter unha fabulosa vista do val do Arnoia e os cordais circundantes. O antigo castro está parcialmente reconstruído, o que permite albiscar como era a vida nestas pequenas localidades durante a Idade de Bronce. E, por suposto, sempre é necesario achegarse á capital municipal para coñecer o seu interesante centro histórico, presidido polo monumental mosteiro barroco de San Salvador.

Sede do poder eclesiástico durante séculos, boa parte da vida cultural da vila segue gravitando arredor del hoxe en día. A súa fachada sobria e elegante garda un segredo que lle gustará coñecer a quen goce aprendendo da historia das vilas. Á dereita da entrada principal hai unha pintada, feita con brocha e pintura negra, na que se le “Adiante Semanario”. Podería parecer unha trasnada feita hai catro días, pero o certo é que leva aí desde 1933 e refírese a un semanario de vida efémera promovido por intelectuais como Pepe Velo ou o mesmo Celso Emilio Ferreiro. Este último, un dos grandes autores en lingua galega, conta cun busto unhas ducias de metros máis alá, tamén pegado ás paredes do cenobio.

O gran mosteiro acolle na súa parte traseira un tesouro pequeno en tamaño pero grande en atractivo e interese histórico. Trátase da capela de San Miguel, construída antes do cambio do primeiro ao segundo milenio.

É, polo tanto, un edificio prerrománico, proxectado baixo influencia da arte mozárabe. Este estilo recoñécese ben na forma de ferradura dos seus arcos, tan propia da arquitectura islámica; non en van a pequena igrexa (o interior ten pouco máis de 20 metros cadrados de superficie) levantouse a mediados do século X.

Os muros son moi grosos e ao visitala compróbase o reducido do espazo interior, dividido aínda en tres minúsculas salas. O corpo central é algo máis alto que a ábsida e a antesala. No exterior son moi característicos os modillóns que sosteñen os tellados e tamén as ventás, altas e estreitas. Unha inscrición incrustada sobre a porta, feita na época da construción, pide ao visitante que se rece por un pecador de nome Froilán.

Calquera momento é bo para visitar esta xoia prerrománica, pero se se pode escoller, a data ideal é nun dos equinoccios, é dicir, no primeiro día da primavera ou o primeiro do outono. A igrexa está orientada de tal maneira que os primeiros raios de luz desa xornada atravesan lonxitudinalmente as espigadas xanelas do edificio e crean na parte posterior un efecto fabuloso: da capela parece xurdir unha estrela de luz de seis puntas. É habitual que nesas datas se xunte un bo grupo de persoas para observar o efecto; o punto exacto desde o que hai que facer garda está sinalado no piso do xardín.

Na contorna de San Miguel hai, por certo, vestixios que indican que a zona foi lugar de veneración moito antes de se construír o oratorio, pois unha das laxes da horta podería terse utilizado en tempos antigos para venerar ao sol.

O campamento estrutúrase con todo o xenio militar dos romanos, que por algo conseguiron dominar durante séculos o continente europeo e unha boa parte de Asia e de África. Trátase dun recinto de forma rectangular de dúas hectáreas e media de extensión, perfectamente dividido por rúas para que cada estamento dentro do exército imperial soubese a que aterse. Nel deberon vivir uns 500 militares. As escavacións diferencian con claridade o lugar que ocupaban os barracóns dos lexionarios (strigium), cada un con espazo para uns oitenta soldados. De deseño similar en todos os casos, xiran arredor dun patio central e teñen espazos de diferentes tamaños para os mandos e a tropa corrente.

Aquis Querquennis contaba tamén cun cuartel principal e un hospital no que se curaban, á maneira rudimentaria da época, os feridos e os enfermos entre a tropa. Para poderen sobrevivir dentro, os romanos almacenaban cantidades de gran en dous hórreos, e para manter a imprescindible hixiene construíron uns baños para se asearen. Tamén se pode apreciar a planta redonda doutras construcións básicas no día a día: os fornos para cocer o pan, base da alimentación do exército imperial. Completan o plano canalizacións para recoller as augas residuais.

O conxunto estaba rodeado dun groso muro con entradas a cada lado, unhas portas que, reconstruídas hoxe, dan a medida da importancia do lugar. Non era demasiado común que o Imperio construíse este tipo de instalacións fixas, o que dá a medida da importancia que debeu ter para a protección do río e da Via Nova, que unía Bracara Augusta (Braga, en Portugal) e Asturica Augusta (Astorga, en León). A cantidade de lexionarios que Aquis Querquennis era capaz de albergar fala das dificultades que deberon ter á hora de controlar un territorio escarpado, cheo de montes e probablemente cuns habitantes non demasiado receptivos ao dominio romano. O campamento levantouse no primeiro século da era cristiá, sendo Vespasiano emperador, e abandonouse media centuria despois. Segundo os arqueólogos, a Cohorte Lexionaria III da VII Lexión trasladouse entón da Gallaecia á Dacia, en Romania, deixando a instalación baleira.

Para entender mellor como vivían os lexionarios en Aquis Querquennis, o xacemento conta moi cerca cun centro de interpretación moderno. Esta instalación alberga unha colección permanente na que se explica polo miúdo como foi a romanización en Galicia, incluíndo o famoso episodio sucedido neste mesmo río Limia, coñecido polos romanos como o “río do esquecemento”. Segundo conta a lenda, o seu comandante, Décimo Xuño Bruto, debeu cruzar a corrente o primeiro e logo ir chamando un por un aos soldados para lles demostrar que atravesar o Limia non supoñía perder para sempre os recordos.

Cortegada atópase a tres cuartos de hora en coche da capital provincial ourensá. É unha pequena vila de apenas 1.100 habitantes, recollida e apracible, con rúas estreitas que descenden pouco a pouco cara ao río Miño. Alí viviu os seus últimos anos o escritor Fermín Bouza Brey.

A existencia de augas mineiromedicinais na zona coñécese desde hai séculos e atopáronse documentos datados no século XV que as mencionan, relacionándoas coas propiedades do daquela poderoso mosteiro de Celanova. Mais foi no século XIX cando o termalismo se converteu nunha forma de turismo especialmente apreciada polas clases acomodadas, e tamén polos que, sen selo tanto, buscaban remedios para enfermidades ou simplemente para o cansazo dunha vida dura.

Nesta época, as pozas termais de Cortegada eran pouco máis que fontes que canalizaban as augas medicinais, aínda que co tempo foron instalándose casetas para acoller ao público que acudía principalmente nos meses de verán. En inverno, estas estruturas efémeras desmontábanse e agardaban almacenadas ata o inicio dunha nova temporada. A finais do XIX, cando máis auxe alcanzou o fenómeno termal, chegou a construírse un edificio, que acabou danado polas correntes do Miño.

O sucesor tería que esperar a que o vento da historia fose propicio. Foi finalizado en 1937, e disto dá fe un acusado aspecto art decó. Trátase dun edificio feito en formigón no que destaca a decoración exterior, principalmente o frontón que adorna a parte superior da porta. A terraza está literalmente colgada sobre o Miño, voando sobre a auga e, en certas épocas do ano, practicamente flota sobre ela. Non foi sempre así, posto que o nivel da corrente subiu de xeito considerable co levantamento nos anos sesenta do pasado século do encoro de Frieira, augas abaixo, no límite entre as provincias de Ourense e Pontevedra e xa case na fronteira con Portugal. O antigo baño de Cortegada atraía fundamentalmente a clientes chegados da contorna, e nunca alcanzou a fama doutros balnearios coma o de Mondariz ou o da Toxa, pese á riqueza e fermosura da natureza que o rodea.

O edificio contemporáneo, inaugurado hai uns anos, sitúase canda unha das primeiras construcións, feita en 1818 para aproveitar os chamados baños do monte, que abrollan na aba por enriba do balneario de 1937. É un establecemento moderno, con instalacións de última xeración. Para poñelo en funcionamento houbo, en primeiro lugar, que recuperar o manancial orixinal, estragado polas riadas e o encoro, captándoo cunha cata a seis metros de profundidade. As augas son, segundo explica a empresa xestora do complexo, sulfuradas, bicarbonatadas, fluoradas, sódicas e litínicas, e saen do subsolo a unha temperatura de 26 graos centígrados. Son beneficiosas para enfermidades da pel, do aparello dixestivo e do fígado.