A maneira máis cómoda de chegar ao Cabo Ortegal é facelo desde Cariño, tomando no centro da localidade a estrada, ben indicada. Tamén se pode chegar pola estrada que vén de Herbeira, virando á esquerda no cruce do miradoiro da Miranda. Trátase, en calquera dos dous casos, de vías estreitas e con curvas, que convén afrontar con coidado e con paciencia. Paga a pena.

A vista desde a punta é verdadeiramente privilexiada. Ao leste, o sinuoso entrante da ría de Ortigueira e Ladrido; varios ríos pequenos (os máis importantes, o Mera e o Baleo) desembocan neste entrante en forma de letra ese, de pouca profundidade e frecuentes bancos de area que forman intricadas canles e preciosas praias abertas á marusía. Máis alá, a maxestosa efixie de Estaca de Bares, o cabo que separa o Atlántico do Cantábrico e que tantas similitudes ten co mesmo Ortegal.

Mirando cara ao norte queda a inmensidade do océano. Antes, máis cerca de terra, están os escarpados illotes dos Aguillóns. O nome acáelles perfectamente, pois trátase de varias pequenas illas aguzadas nas que viven e aniñan colonias de aves mariñas. O espectáculo de velas voar está garantido: remontando correntes de aire e rozando coas plumas os salseiros, os paxaros desafían tanto a forza das mareas coma a do vento, que zoa aquí sen paredes que o limiten.

Se se torce a mirada cara ao oeste, o que se contemplará será a salvaxe serra da Capelada, poboada por mandas de cabalos e vacas en estado semisalvaxe, cuxo punto máis alto, a Garita de Herbeira, é un dos cantís máis altos de Europa. Nesta contorna existen varios miradoiros, moi ben sinalizados, desde os que se poden captar vistas privilexiadas da bisbarra.

O faro atópase nunha explanada de moderna construción que facilita as vistas. É unha edificación moderna, cilíndrica, pintada de branco e vermello, que sinaliza para os barcos esta zona da costa galega especialmente perigosa para a navegación.

Terra cara a dentro atópase a vila de Cariño, capital do municipio no que se atopa o cabo Ortegal. É unha localidade que medrou moito nos últimos anos grazas á gran actividade que desprega no seu porto, un dos máis importantes da costa cantábrica galega.

Ademais da beleza da paisaxe, Ortegal é un punto de visita obrigada para os amantes da xeoloxía. As rochas sobre as que se asenta o faro están entre as máis antigas da Península. O seu nome xeolóxico é anfibolita, e teñen máis de mil millóns de anos de antigüidade. Son rochas escuras, ricas en ferro e magnesio.

Porque Muros é unha vila totalmente virada cara ao mar. Construída na aba dun monte, nunha enseada natural dentro da ría de Muros e Noia, desde tempos inmemoriais os buques buscaron abrigo aquí da furia do Atlántico. Cóntase que foi fundada no século XIII polo rei Sancho IV, e da época é a igrexa parroquial de Santa María do Campo. A portada é a orixinal, románica. O interior, que data xa do XV, é realmente apreciable: edificado no denominado estilo gótico mariñeiro, chama a atención polo seu amplo interior iluminado por un rosetón e ventás de arcos apuntados.

Muros foi declarado Conxunto Histórico en 1970 precisamente pola fidelidade coa que conserva a trama urbana medieval e mariñeira. Unha actividade imprescindible para quen a visita é perderse polo casco vello. Non é difícil: as rúas estreitas, as canellas sen saída, as prazas luminosas sucédense segundo os séculos foron dispoñendo. Por fortuna, é moi sinxelo torcer cara ao mar e atopalo. A parte da vila que dá ao porto caracterízase polos arcos propios das vivendas mariñeiras, que en Muros son case sempre apuntados e soportan un ou dous pisos con balcóns corridos ou forxados.

Esparexidas pola zona vella hai varias edificacións de primeiros do século XX nas que se aprecia a pegada modernista: galerías, ventás torneadas, fachadas de cines, o Mercado e detalles nas portadas contrastan vivamente coa sobria arquitectura relixiosa das varias igrexas das que dispón a localidade. O porto é omnipresente e as súas instalacións practicamente rodean o casco urbano. Así, as tarefas dos mariñeiros son parte do espectáculo diario que se vive neste lugar.

Muros é a capitalidade dun municipio que viviu tradicionalmente do mar e que agora recibe, sobre todo na temporada estival, a centos de turistas, atraidos polas espectaculares praias desta costa. Esteiro, Louro, Serres… Cada unha destas pequenas localidades apértase entre a concorrida estrada e os areais, ben resgardados das onda. A traza da paisaxe pode divisarse moi ben subindo aos puntos máis altos do termo municipal, arredor do monte das Paxareiras, onde o impenitente vento fai xirar as aspas dos muíños de vento.

Aínda que, para muíños, os de mareas, que aquí tiveron un momento de gran desenvolvemento hai algo máis de cen anos. En Serres un deles, coñecido como Pozo do Cachón, foi restaurado para dar a coñecer o funcionamento destas instalacións, deseñadas para aproveitar a forza da auga nas desembocaduras dos ríos no mar.

A Garita de Herbeira é o punto máis elevado dos cantís que forma a Serra da Capelada ao se atopar co mar. A este territorio frecuentemente azoutado polos ventos pode chegarse subindo desde Cariño (e quizá facendo parada a media ascensión no fermoso Miradoiro da Miranda, con amplas panorámicas sobre a ría de Ortigueira); ou desde o mesmo centro da vila de Cedeira. Esta última vía é a que utilizan os camiñantes que realizan algunhas das rutas de sendeirismo máis populares da zona, como son a Ruta dos Peiraos ou Camiño de Santo André.

Porque é aquí, a medio camiño entre Cedeira e Herbeira, onde se atopa a mítica aldea de Santo André de Teixido. Todos os que coñecen e cren na tradición saben que é imposible librarse de visitar esta pequena vila encaixada entre barrancos e colgada sobre o mar: o que non foi de vivo irá unha vez morto, reencarnado en pequeno animal. Agora en serio: Santo André de Teixido é un dos centros de peregrinación espiritual máis populares de Galicia e tamén un lugar ao que cómpre ir aínda que non se teñan ese tipo de inquedanzas. A sinxela igrexa, a manchea de casas que a rodean, a baixada á fonte e un paisaxe agreste e idílico fan desta zona unha das imprescindibles do norte galego.

A estrada que comunica Cedeira coa Garita de Herbeira é estreita e vira a dereitas e esquerdas sobre o cantil, pasando xunto a varios miradoiros desde os que se divisan, á esquerda, as impoñentes moles do cabo Prior e a costa recortada ata Valdoviño; e á dereita os mesmos acantilados e as casas brancas de Santo André. No traxecto hai que ter coidado: as vacas e os cabalos, ceibos nesta parte da Capelada, camiñan con total liberdade por un territorio que é seu desde hai centos de anos.

Un dato máis, moi curioso, sobre esta zona máxica de Galicia. Nos cantís de Herbeira ocorre un fenómeno asombroso, que os locais coñecen como “o pé do vento”: trátase dunha espesísima nube que se sitúa sobre a serra da Capelada en días nos que o vento do nordés sopra con forza, e que coinciden ás veces coas xornadas soleadas do verán. Así, pode ocorrer que en Cedeira faga un día espectacular mais, nas alturas, a nube corra acantilado arriba cubrindo o ceo e baixando as temperaturas considerablemente. Nestes casos, gozar da paisaxe é complicado e conducir pola estrada de Santo André pode meter algo de medo, pero o ambiente misterioso é certamente difícil de igualar.

O Faramello é unha pequena parroquia pertencente ao concello de Rois e situada á sombra da lomba que hai dous mil anos albergou o Castro Lupario, fogar da mítica Raíña Lupa. O edificio érguese ao lado do Camiño Portugués a Santiago e sobre as augas do pequeno río Tinto. Foi precisamente a forza deste río o que trouxo no século XVIII á zona ao xenovés Marqués de Piombino, que instalou aquí a que pasa por ser a primeira factoría de papel de Galicia. A Real Fábrica de Papel do Faramello nacía en 1710; boa parte das construcións que fixeron parte dela, as canles, o lugar que ocupaban os muíños nos que se batían trapos para facer pasta, aínda son ben identificables hoxe, mesmo os que foron ocupados posteriormente polo xardín.

Na parte superior da finca comezou a construírse o que hoxe é o pazo, en estilo barroco e cun sabor plenamente compostelán. Conta con máis de 2.000 metros cadrados construídos, miradoiros e capela, e está perfectamente integrado nun terreo moi escarpado. Mentres funcionou a factoría, era o centro dunha pequena comunidade dedicada plenamente á produción de papel. Nela naceu José Gambino, que chegaría a ser un dos escultores máis afamados da época, autor entre outras obras do Santiago sobre cabalo branco que se pode ver no interior da Catedral compostelá. A pequena igrexa do pazo conta cun retablo obra deste artista.

Durante a invasión napoleónica de inicios do XIX, o pazo foi centro de conspiracións antifrancesas e alí imprimíronse pasquíns contra Bonaparte que probablemente estean entre os primeiros documentos escritos en galego despois dos Séculos Escuros. Desa época data un dos privilexios máis curiosos que ostenta o chamado Señor do Faramello, que pode entrar na Catedral santiaguesa montado a cabalo, prerrogativa que, con bo criterio, nunca foi exercida.

Cando a produción papeleira deixou de ser rendible, o Pazo do Faramello transformouse en residencia elegante. Por el pasaron nobres, burgueses e escritores, entre eles o citado Alfonso XIII, que veraneou aquí en varias ocasións, ou o infante Luis de Baviera. É doado imaxinalos paseando polos xardíns ou xunto ao río Tinto, gozando dun recodo fantástico cunha biodiversidade especial.

Na actualidade, o Pazo do Faramello pode coñecerse con cita previa. Ademais de visitas para recordar a historia do inmoble, os propietarios promoveron a plantación, na parte exterior do edificio, dun bosque da memoria no que se recorda ás vítimas do accidente de tren ocorrido en Angrois en 2013. Ademais, na aba do monte oposta ao pazo estase a realizar un proxecto de restauración do ecosistema mediante o cal se substitúen as especies alóctonas, coma o eucalipto, por outras propias de Galicia.

De románico certamente tardío, pois data de inicios do século XIII, Santa María de Mezonzo ten unha orixe moi anterior. É o que queda dun antigo mosteiro, fundado probablemente en tempo dos suevos (séculos V e VI) e que contou con gran relevancia xa no X. Cabeceira e fachada son curiosamente moi diferentes: se na parte traseira o románico atopa unha das súas realizacións máis equilibradas e lixeiras, a frontal o templo móstrase coma un rexo murallón de cantaría, apenas interrompido pola porta e unha mínima abertura para que pase a luz. Os contrafortes que soportan a parede oeste danlle aínda máis aparencia de solidez. No momento no que se construíu o interior o gótico era xa unha realidade, cousa que se confirma á vista dos arcos apuntados que sosteñen o teito desta pequena pero preciosa construción.

A igrexa é o que queda hoxe do mosteiro, do que se sabe que contaba cunha importante biblioteca e que foi o lugar no que pasou os seus primeiros días como relixioso un dos personaxes máis coñecidos da historia de Compostela, San Pedro de Mezonzo. Nacera moi preto, en Curtis, en 930. Despois de ser ordenado sacerdote en Santa María, foi abade de Sobrado dos Monxes, convento ao que pertencía o cenobio de Mezonzo, e máis tarde, bispo de Iria Flavia e Compostela.

Non foi nada fácil o tempo que lle tocou vivir. Galicia estaba sumida nun dobre terror, o do cambio de milenio, que facía á xente percibir sinais horribles en calquera suceso natural; e o que provocaban as incursións dos musulmáns en zonas do norte da Península. Unha destas razzias foi a que levou a cabo o famoso Almanzor en 997, cando chegou a Galicia ao mando dun temible exército. Despois de arrasar Tui, dirixiuse a Compostela, e San Pedro de Mezonzo ordenou evacuar a cidade. Segundo conta a tradición, cando Almanzor entrou en Santiago, a única persoa á que atopou foi ao ancián Mezonzo, orando ante o sepulcro do Apóstolo. O caudillo musulmán ordenou que non molestasen ao santo. Mentres, as tropas destruían o resto da cidade e, tamén segundo a lenda, facían que se baixasen as campás da Catedral para transportalas a Córdoba.

Este culto ao romanticismo ten na Coruña, ademais, un lugar ben destacado. Trátase do Xardín de San Carlos, un oasis no medio da axitación da urbe. O parque situouse no espazo que ocupaba en tempos unha das fortalezas principais que gardaban a cidade: visto desde lonxe é ben evidente que a súa base é a dun antigo castelo, en orixe (no século XIV) situado extramuros e despois unido á muralla. Foi este un lugar de destrución: en 1658 o descoido dun traballador fixo que o depósito de pólvora situado dentro estoupase, esnaquizando o lugar en mil pedazos e, de paso, levado por diante ducias de vidas e danando de importancia o convento de San Francisco, do que hoxe apenas quedan trazas detrás da igrexa da Orde Terceira. A explosión debeu ser tan estarrecedora que durante case dous séculos os coruñeses saían en procesión todos os anos para ofrecer o chamado voto da pólvora, pedindo ao ceo que nunca máis acontecese algo tan horrible.

Despois da desfeita, o lugar transformouse nun silencioso xardín disposto arredor da tumba do heroe da Batalla de Elviña, sir John Moore. O encontro bélico tivo lugar en plenas guerras napoleónicas. Nos primeiros días de 1809, Moore fuxía do centro da Península, perseguido por tropas francesas escollidas entre as mellores ao servizo do Emperador. A súa intención era embarcar o exército inglés no porto da Coruña. Mentres esperaba polas naves necesarias para a evacuación, viuse obrigado a facer fronte ao inimigo nas lombas de Elviña, á entrada da Coruña, daquela apenas unha aldea e hoxe lugar no que se asenta a Universidade. O día 16 os dous exércitos pelexaron e Moore recibiu un balazo do que morrería horas despois. O groso das tropas británicas puido embarcar antes de que os franceses, ao mando do mariscal Soult, entrasen nas murallas o día 18.

O corpo de Moore xace enterrado nunha urna de pedra en San Carlos, nunha tumba na que se poden ver, agora xa como adornos, varios aparellos bélicos como canóns ou bombas. Na contorna da tumba hai tamén recoñecementos ao valor do oficial inglés: as palabras de Wellington recordando a guerra (“Españois, dedicádevos todos a imitar aos inimitables galegos”); un poema do romántico inglés Charles Wolfe; e outro de Rosalía de Castro están gravados en mármore nas paredes do cerramento.

O xardín é unha parada obrigada en calquera paseo pola Coruña máis tradicional. Está, ademais, ben rodeado de edificios atractivos para quen queira coñecer o pasado da comunidade: o Arquivo do Reino de Galicia, o Museo Militar e a Fundación Seoane, dedicada ao ilustre pintor do século XX, están ao lado deste parque que, ademais, é unha atalaia privilexiada para contemplar o porto e a baía coruñesa.

Ademais, afondando na conexión británica da cidade, unha placa recorda aos 172 mariñeiros falecidos en 1890 no naufraxio do HMS Serpent preto de Camariñas.

O Monte Louro é unha elevación nada desprezable, pois o seu punto máis elevado atópase a 241 metros de altitude. Esta estatura faise aínda máis esaxerada tendo en conta o que hai arredor: por este, oeste e sur, está rodeado das augas do Atlántico, mentres que ao norte únese con terra firme a través dunha lingua de área e unha planicie presidida pola lagoa do seu mesmo nome.

A lingua de area é a praia de Area Maior, unha das máis grandes dunha zona na que abundan os areais espectaculares. Ten unha lonxitude de preto de quilómetro e medio e as súas altas dunas pechan o acceso ao mar da Lagoa das Xalfas ou de Louro, formada ao se estancaren as augas do río Longarela. Esta zona húmida, que medra en tamaño en época de choivas e alcanza unha profundidade de só dous metros, foi cualificado Lugar de Importancia Comunitaria e nel repousan unha gran cantidade de especies de aves.

Os amantes da observación ornitolóxica pasarán un día fabuloso paseando nesta contorna e avistando especies como o anade real, a focha común, o rascón, o porrón ou mesmo a garza real. A riqueza botánica tamén é de destacar, posto que na zona enraízan especies adaptadas á secura da zona, como a Lilaeopsis Caroliana, que ten aquí o seu único fogar en Galicia.

Como lle ocorre a case toda lagoa que se prece, a de Louro ten tamén a súa lenda: segundo din, baixo as augas hai unha cidade soterrada e nos días de temporal poden escoitarse as campás da igrexa e mesmo as voces dos seus habitantes.

Ao alto do monte pode accederse a través dunha estreita pista. Na súa parte alta existiu durante a Idade Media unha atalaia ou pequeno castelo do que hoxe apenas se distinguen algunhas pedras. Sobre o cantil sitúase o faro, edificado en 1862, desde o que se pode obter unha fermosa panorámica da cosa sur da ría de Muros e Noia, coas brancas praias de Porto do Son presidindo a imaxe. Ao baixar do cumio do monte pódense visitar as praias da contorna (Ancoradoiro, Lariño, San Francisco e a xa mencionada Area Maior), moi concorridas na época de verán.

O Monte Louro é un dos tesouros naturais do Concello de Muros, vila medieval orgullosa da traza que aquela época deixou nas súas rúas. O casco histórico conta cunha tipoloxía de vivendas que transportan ao viaxeiro directamente ao pasado, ao momento no que as lanchas dos pescadores practicamente atracaban ao pé das casas, con amplos soportais apuntados nos que hoxe, en moitos casos, é posible gozar da afamada gastronomía mariñeira local.

Os tres versos cos que se abre este poema están entre os máis coñecidos, apreciados e recitados de cantos compuxo a gran poeta galega por excelencia, Rosalía de Castro. Formando parte do fundamental libro Cantares gallegos ou musicadas por cantautores como Amancio Prada, as campás da localidade de Bastavales, en Brión, deron a volta ao mundo.

Nacida en Santiago de Compostela en 1837, Rosalía pasou parte da infancia na casa das súas tías na aldea de Ortoño, no mesmo val no que resoaban as campás sobre as que escribiría moitos anos despois. No afamado texto, a poeta recorda o feliz tempo da nenez entre as veigas, que compartiron protagonismo nestes primeiros anos coas terras de Iria Flavia e Padrón, río abaixo.

O poema foi escrito nunha época na que a vida de Rosalía non podía ser máis diferente da que quería evocar: sempre seguindo ao seu marido, Manuel Murguía, de cidade en cidade e de traballo en traballo, botaba de menos a existencia apracible do rural galego, onde podía tomar o “camiño do meu contento; i en tanto o sol non se esconde nunha pedriña me sento. E sentada estou mirando como a lúa vai saíndo, como o sol se vai deitando”.“Dóiome de dór ferida, que antes tiña vida enteira e hoxe teño media vida. Só media me deixaron os que de aló me trouxeron, os que de aló me roubaron”, escribiu.

As campás que emocionaron a Rosalía situábanse na bonita igrexa de San Xulián de Bastavales, situada nunha das ladeiras do val do Sar. O mesmo nome da localidade remite á fertilidade do terreo que rega este río, subsidiario do Ulla, pois procede do latín vasta vales, ou gran val. A igrexa é un templo edificado a finais do século XVIII no que destaca, precisamente, o alto e lixeiro campanario. De estilo barroco e dunha sobriedade que linda xa no neoclásico, construíuse sobre un edificio románico anterior e seguindo un proxecto no que colaborou o arquitecto Tomás del Río, coñecido por obras senlleiras no interior da Catedral de Santiago de Compostela. A torre é posterior, de 1828, momento no que se emprazaron alí as campás que Rosalía recordaría durante toda a vida.

Porén, e sen que o cambio lle reste nin un gramo de fermosura ao lugar, as campás actuais non son xa as mesmas que inspiraron o famoso poema. Foron substituídas a principios do século XX e complementadas na década dos trinta cun reloxo que dá aínda máis carácter á construción. O emprazamento é, con todo, o gran atractivo de San Xulián de Bastavales, pois a súa porta principal ábrese á ampla veiga do Sar, plana, verde e fértil, rodeada por suaves lombas arboradas. E, se se sabe mirar, ao fondo da estampa, coma unha sorpresa, poderanse contemplar mesmo as torres da Catedral compostelá.

Os xenerais percorren nos días de Entroido as parroquias dos concellos coruñeses de Boqueixón, Santiago de Compostela, Teo, Touro e Vedra; e dos pontevedreses de Vila de Cruces, A Estrada e Silleda, todos eles á sombra do impoñente Pico Sacro. Locen un espectacular traxe no que destaca un altísimo gorro bicorne, decorado con plumas de cores e, nos mellores deseños, de pavo real. A chaqueta é escura e está habitualmente inzada de galóns, medallas e adornos dourados, e cinguida ao corpo cunha faixa vermella e unha bandeira. Estes traxes son moi valiosos, e non é estraño ver aos xenerais viaxando de parroquia en parroquia cun sombreiro máis sinxelo, para preservar a integridade do principal.

Os Xenerais da Ulla cabalgan a lombos de monturas tan ben amañadas coma eles mesmos. Os cabalos, excepcionalmente coidados, adórnanse tamén con plumas e arreos especiais. En moitos deles destaca unha peza de espello fixada sobre a cabeza.

Xunto aos xenerais viaxan de aldea en aldea os chamados correos, normalmente mozos e mozas vestidos de maneira algo máis modesta, con gorro circular e campaíñas colgando tanto do traxe coma dos arreos do cabalo. Estas figuras son as encargadas de anunciar a chegada dos xenerais ás parroquias e de asistir aos personaxes principais. Tamén vai na comitiva unha persoa que porta unha caixa de madeira na que os veciños introducen cartos. Para que?

As achegas fanse para que os xenerais, chegados á porta dunha casa, se deteñan a dar “vivas”, é dicir, a pronunciar, espadín en alto, palabras eloxiosas para o doador e a súa familia. Os “vivas” son habitualmente o preludio dos combates nos que se miden os xenerais: os atranques.

Son estas lizas puramente dialécticas, nas que dous xenerais se enfrontan cara a cara con rimas enxeñosas dirixidas a burlarse do opoñente, axitando con desenvoltura o espadín e poñéndose moi tesos sobre a sela. Nelas non é infrecuente que se comenten os asuntos veciñais e políticos que marcaron o ano pasado. Desde hai bastantes anos existen xenerais de ambos os dous sexos, e todos eles demostran unha gran pericia verbal nesta sorte de regueifas a cabalo.

A tradición do Entroido é moi rica na comarca da Ulla, e a estas personaxes principais acompáñanas, segundo o concello, outras figuras tradicionais, coma o rei e a raíña (vestidos de xeito similar a xenerais e correos, pero que viaxan a pé), o Demo (particular e único, pois só se atopa na aldea teense de Reis), os coros, ou as comparsas montadas en peculiares carrozas artesanais.

Os gravados son nin máis nin menos que marcas de propiedade. É dicir, sinais que indicaban, no momento no que foron creadas, quen era o dono de determinado inmoble. A maior parte delas foron feitas a partir do século XVI e sobre todo no XVIII. É polo tanto fácil imaxinar que, nunha cidade na que a influencia da Igrexa foi enorme durante centurias, a maior parte delas identifiquen a un propietario relixioso.

Entre as máis comúns atópase a vieira, a clásica cuncha que todo o mundo asocia coas peregrinacións a Compostela e, por conseguinte, coa Catedral. Efectivamente, as casas que locen esta marca foron en tempos propiedade do Cabido catedralicio, a institución eclesiástica que reúne aos sacerdotes do templo xacobeo. Están moi presentes precisamente na contorna da Catedral, e son maioría en rúas coma a do Franco, Raíña, Hortas, Carretas… e noutras vías do que en tempos eran as aforas de Santiago,como Sar, Olvido ou o Hospitalillo.

Tamén é moi frecuente atoparse marcas que identifican á outra gran institución eclesiástica da cidade, que mesmo rivalizou nalgúns momentos co poder da Catedral: o mosteiro de San Martiño Pinario. Identifícaas unha árbore, case sempre fermosamente baleirado na pedra e en ocasións coas iniciais S.M. arredor do tronco. Máis alá da améndoa histórica, a súa presenza é moi importante nas casas máis antigas do barrio de San Pedro.

Pero hai máis deseños ben vistosos. Nalgunhas rúas, coma a do Espírito Santo ou a Travesa, unha pomba coas ás abertas sinala as propiedades da Confraría do Santo Espírito, mentres que a cruz de Xerusalén, de catro brazos de igual tamaño, indica que o dono é o Hospital Real, o actual Hostal dos Reis Católicos. A cruz de Calatrava identifica casas pertencentes aos frades dominicos en Belvís, na zona e Bonaval ou na rúa Travesa (a actual Cociña Económica, por exemplo), e un escudo con cinco estrelas recoñécelle as posesións á Universidade de Santiago, pois deriva do emblema do seu fundador, o arcebispo Alonso III de Fonseca.

O cáliz, pola súa banda, é unha marca sobre a que existen aínda dúbidas, aínda que ben podería reclamar posesión para o Concello de Santiago. Mentres, a confraría da Concepción deixou testemuño dos seus bens en varias fachadas inscribindo longos textos en letra de molde.