Parece que foron os mosteiros os que trouxeron tanto muíño. A construción tiña os seus mecanismos un tanto complicados, así que non todo o mundo tiña muíño, máis aló dos frades e a xente de cartos. Xeralmente usábanse os “muiños de herdeiros”, que eran compartidos por varias familias ao longo de xeracións. Estes son pequenos e atópanse á beira dos ríos pequenos. Tamén estaban as maquías, nas que o dono traballaba a cambio dunha parte da moenda, que é o que se chama “maquía”. Deixando a un lado o seu valor etnográfico, a localización destas construcións danos un motivo perfecto para coñecer a nosa natureza. 

Hai moitos sendeiros e rutas que nos levan aos muíños da beira dos ríos. Por exemplo, se empezamos polas Rías Baixas, temos varias paradas obrigadas, como os Muíños do Picón e Folón. Nesta pequena ruta circular, no concello do Rosal, entre Martín e Fornelos, temos que subir por unha aba do monte Campo do Couto, onde están os muíños do río Picón, e baixar por outra aba, onde están os do Folón. Os muíños, escalonados no monte dun xeito particular, son dos séculos XVII e XVIII, e están restaurados. O valor engadido da excursión son as vistas desde arriba da desembocadura do Miño, o Val do Rosal, o monte de Santa Trega e Portugal.

Se avanzamos cara ao norte, chegando á comarca do Salnés, temos outra parada na Ruta da Pedra e da Auga, que vai pola beira do Armenteira, nos concellos de Meis e de Ribadumia. Comeza no mosteiro de Armenteira e sigue o camiño do río, cheo de muíños máis ou menos restaurados, con moitos saltos de auga. No grupo de muíños de Serén destaca a recreación dunha aldea labrega; despois, chegamos aos muíños de Barrantes. A ruta é lineal e mide 6,5 km.

Xa que andamos polo norte da provincia de Pontevedra, subimos un anaco e xa estamos na Coruña, onde tamén hai muíños, claro. Un bo destino, por exemplo, é a Ruta da auga de Zas, na parroquia da Gándara, en Zas. Ademais de ser coñecida polas fervenzas, ten até 17 muíños que aproveitaban a forza do río. O camiño lévanos por sendeiros de ribeira, entre carballos, ameneiros, hórreos, mesmo hai alvarizas, un batán, un castro… O percorrido, circular, comeza e remata na Ponte do Sisto. 

Cara ao noroeste, no concello de Vimianzo, agárdannos os Batáns e muíños do Mosquetín. Os batáns usábanse para tratar os tecidos, sobre todo de lá, e para iso tamén aproveitaban a forza da auga. Hoxe o conxunto etnográfico, que conta con sete muíños, pódese visitar, e mesmo podemos observar o seu  funcionamento.

Se saltamos á provincia de Lugo, temos que parar na Ruta da Auga de Guitiriz, que enlaza o Camiño Norte de Santiago coas tres fontes mediciñais do concello: a de Valdovín, a de San Xoán e a de Santo Domingo. Ademais de ter estas boas augas, ponte romana, cruceiro… hai moitos muíños, nun percorrido de case 20 km.

Máis ao sur, na Ribeira Sacra, tamén se sabe aproveitar a pendente que leva a auga. Á beira do Regato Xábrega, en Sober, os Muíños dos Chancís suman 28, algúns deles recuperados. A ruta é curta pero ten moita varanda e miradoiro para gozar da paisaxe.

Na provincia de Ourense, terra de termas, tamén hai moito muíño de auga. Un exemplo de ruta curta máis con moito encanto é a dos Muíños de Castro Caldelas. Non chega aos 5 km ida e volta. No muíño de Labeco, que está restaurado e se pode visitar, comeza a senda fluvial do río Edo. É unha zona chea de árbores autóctonas e rochas graníticas. Tamén están aquí os muíños da Costa do Vao. A ruta remata na área recreativa da Ponte das Táboas.

Para rematar, na comarca do Ribeiro agárdanos a Ruta dos muíños de Carballeda de Avia. É unha ruta circular de sendeiros conectados que pasa pola Veronza e As Fermosas, o punto máis alto.

Dolmen de Dombate

Cabana de Bergantiños

Sobrenomes como a catedral ou a capela sixtina do megalitismo galego reflicten a importancia que este monumento situado na comarca coruñesa de Bergantiños ten dentro do patrimonio arqueolóxico desta comunidade. Desde hai unha década está protexido no interior dun edificio levantado para preservar especialmente as súas valiosas pinturas. O seu centro de interpretación dispón tamén dunha réplica a tamaño real do interior da cámara para que os visitantes poidan ver o que se esconde no interior das enormes pedras que inspiraron a poetas como Eduardo Pondal. As escavacións realizadas na zona permitiron constatar que o dolmen actual foi levantado sobre outra estrutura máis antiga.

Dolmen de Axeitos

Ribeira

Outro dos dólmenes máis famosos de Galicia atópase na parroquia ribeirense de Oleiros. Tamén coñecido como Pedra do Mouro, o de Axeitos é un dos monumentos  megalíticos deste tipo mellor conservados de toda a Península e está enmarcado por un túmulo duns 30 metros de diámetro. Máis de media ducia de laxas cubertas por outra pedra de grandes dimensións forman a súa cámara, de ao redor de 2 metros de altura. Situado nun espazo rodeado de árbores é unha de visita obrigada para quen se achega á comarca de Barbanza.

Pedra da Arca

Malpica

A enorme laxa que cubría este dolmen situado no municipio de Malpica foi partida á metade empregando explosivos hai xa varias décadas. Os dous fragmentos permanecen caídos sobre as laxas verticais que os sostiñan orixinariamente, pero isto non impide imaxinarse a maxestosidade desta construción levantada no momento de maio esplendor da cultura megalítica.

Casiña dos Mouros e Casota do Foxo

Muíños

Estes dous dólmenes están situados na necrópole das Maus de Salas, xunto ás augas do encoro de Salas. De feito, a Casiña da Moura tivo que ser desprazada da súa localización orixinal para que non resultase afectado pola subida das augas. Tanto neste caso como no da veciña Casota do Foxo, as súas cámaras superan os dous metros de altura e están formadas por sete “ortostatos” (bloques grandes de pedra colocados verticalmente) que suxeitan outra enorme pedra.

Pedra da Arca e Pedra Cuberta

Vimianzo

O tamaño das súas laxas e o diámetro da mámoa converten o dolmen de Pedra da Arca nun dos máis grandes de Galicia. Só a laxa superior pesa ao redor de 12 toneladas. Destaca tamén polos restos de gravados e pinturas que se poden apreciar no seu interior. Atópase, ademais, nun municipio, o de Vimianzo, especialmente rico en patrimonio  megalítico e que deseñou unha ruta específica para dar a coñecer os seus principais puntos de interese, como o dolmen de Pedra Cuberta, que xa foi obxecto de estudo hai 90 anos polas pinturas do seu corredor. 

Mámoas de Guidoiro Areoso

A Illa de Arousa

O pequeno illote de Guidoiro  Areoso destaca porque a pesar do seu reducido tamaño e de estar formada maioritariamente por area alberga varios restos arqueolóxicos. Os especialistas identificaron polo menos cinco mámoas (sepulcros formados por un dolmen cuberto por un montículo de terra) e levaron a cabo varias escavacións para tratar de coñecer o alcance destas estruturas. Crese que na época da súa construción o lugar formaba parte dunha península e non estaba tan exposto á acción das mareas como na actualidade. Os cambios nas correntes da ría da última década ameazan a súa conservación. 

Mámoa do Rei

Vilaboa

Situada no corazón do parque natural do Lago de Castiñeiras, a Mámoa do Rei é o monumento principal do conxunto megalítico da Chan de Castiñeiras, un dos máis importantes de Galicia e que se sitúa en terras dos municipios pontevedreses de Vilaboa e Marín. Un túmulo dunhas dimensións de 30 por 20 metros cun dolmen no seu centro forman a Mámoa do Rei, restaurada a comezos deste milenio. Durante as escavacións realizadas na zona foron localizados varios ídolos antropomorfos e no interior da cámara do dolmen hai varias figuras gravadas na pedra. 

Dolmen de Cabaleiros

Tordoia

Do mesmo xeito que ocorre noutros moitos casos, en séculos pasados atribuíase unha orixe lendaria ao espectacular dolmen situado na parroquia de Cabaleiros, no municipio coruñés de Tordoia. Os habitantes do lugar transmitiron de xeración en xeración a historia dunha “moura” que fora visto tecendo no interior desta estrutura formada por sete pedras cubertas por unha gran laxa de máis de 12 metros cadrados, por iso é polo que fose coñecida popularmente como a Casa dá Moura. Este dolmen foi declarado monumento histórico artístico en 1975.

Agora que quedaron en desuso, moitas destas edificacións foron recuperadas como elementos etnográficos, en bastantes ocasións en torno a rutas de gran atractivo turístico. É o caso da popular senda dos muíños de Folón e Picón, no concello do Rosal, que permite percorrer en aproximadamente hora e media unha das maiores concentracións mundiais destes aproveitamentos hidráulicos.

O Folón e o Picón son apenas dous regatos se os comparamos coa anchura do veciño río Miño. Porén, uns sesenta muíños aproveitaban a súa forza para traballar. Nun percorrido sinalizado de menos de catro quilómetros poden atoparse edificios de toda tipoloxía, tamaño e variado estado de conservación. Neles, ao longo dos decenios, os canteiros e os propietarios foron gravando marcas na pedra que hoxe perduran. Os muíños foron construídos entre os séculos XVIII e XIX, e recentemente restaurados.

Para afrontar a ruta fan falta unicamente unhas boas botas e un chisco de coidado, polo que a visita se pode facer con nenos, sempre botándolles un ollo nos lugares máis complicados. A primeira metade ascende ao son do río Folón. Un estreito camiño pasa xunto a preto de corenta construcións dispostas en escaleira sobre a ladeira do monte: un auténtico espectáculo de arquitectura popular que poucos se resisten a retratar. É o fondo perfecto para unha fotografía para o recordo. No alto atópase o chamado Chan da Cereixeira e a ermida de San Martiño, e é nese punto máis alto no que as canles se dividen para dar auga ás dúas liñas de muíños.

A ruta é circular e, polo tanto, a segunda parte realízase costa abaixo, xunto ao Picón, arredor do cal se atopan uns vinte muíños e desde a que se poden ver os restos dunha calzada feita con monumentais pedras gravadas polas rodas dos carros durante séculos. No percorrido é posible entrar nalgunha das construcións, restauradas para que permitir coñecer como funcionaban estes aproveitamentos hidráulicos. Tamén é moi curioso ver as diferentes canles e os moitos desvíos, feitos case sempre en pedra, que se fixeron no seu día para aproveitar ao máximo a forza da auga: o Folón e o Picón serían correntes menores, pero daban para alimentar a toda unha industria de considerables proporcións. É tentador sentar un pedazo nunha das conducións e tentar pensar en como sería a vida no momento no que os muíños funcionaban a pleno rendemento, cos veciños subindo ata eles sacos de grao pola empinada costa.

Os muíños dos ríos Folón e Picón son un dos atractivos máis importantes do Concello do Rosal, pero nin de lonxe o único. O municipio é ben coñecido polos seus viños e unha das subzonas da Denominación de Orixe Rías Baixas, así que non é mala idea baixar á vila unha vez rematada a camiñada para refrescarse cun branco excelente.