Fragas do Eume

As Pontes, Pontedeume, Cabanas, A Capela e Monfero

O leito do río Eume e os bosques que o rodean trazan ao entrar na provincia da Coruña en dirección á súa desembocadura un espazo dun valor paisaxístico e natural sen igual. As Fragas do Eume, declaradas parque natural no ano 1997, constitúen un dos bosques atlánticos de ribeira mellor conservados de Europa e ofrecen aos visitantes multitude de atractivos. Os seus carballos, castiñeiros, bidueiros, abeleiras, amieiros e demais especies arbóreas combinadas coas augas do Eume compoñen postais de gran beleza nas que os afeccionados á botánica poderán buscar tamén as máis de 20 variedades de fentos e 200 de liques que alí medran. Lugar ideal para paseos a pé, en bicicleta e, mesmo, en kaiak, as Fragas do Eume gardan tamén xoias do noso patrimonio, como o mosteiro de Caaveiro.

Fraga de Catasós

Lalín

Declarado monumento natural hai dúas décadas, este bosque de carballos e castiñeiros destaca polo tamaño dos seus exemplares, que nalgúns casos alcanzan os 30 metros de altura e 5 de perímetro. Foron plantados a comezos do século XIX polos propietarios do Pazo de Quiroga, situado nas inmediacións e motivo polo que o lugar é coñecido tamén como Fraga, Carballeira ou Souto de Quiroga. Ocupa unha superficie total de algo máis de 45.000 metros cadrados e é posible percorrela por un carreiro circular de algo máis dun quilómetro de lonxitude sinalizado con paneis interpretativos.

Souto da Retorta

Viveiro 

A necesidade de loitar contra as inundacións do río Landro drenando algúns terreos circundantes foi o que propiciou a plantación dos primeiros eucaliptos na parroquia viveirense de  Chavín en 1860. Un deles, coñecido na actualidade como o Avó de  Chavín presume de ser a árbore máis alta da comunidade grazas ás súas máis de 60 metros de altura e foi incluída no catálogo de árbores senlleiras de Galicia. Ademais, o  souto no seu conxunto, formado por máis de 600 exemplares e que abarca unha área de algo máis de 3 hectáreas goza da consideración de monumento natural.

Souto de Rozavales

Manzaneda

Este bosque de castiñeiros situado nas terras ourensás de Manzaneda é citado habitualmente como un exemplo do equilibrio entre o aproveitamento agrícola e o respecto á natureza. As castañas das árbores que alí se poden ver foron colleitadas desde hai séculos e algúns deses exemplares alcanzan dimensións sorprendentes. O Castiñeiro de  Pumbariños (incluído no catálogo de árbores senlleiras de Galicia) supera os 12 metros de perímetro e constitúe un dos principais reclamos turísticos naturais do municipio. O Souto de Rozavales tamén foi declarado monumento natural.

Fraga da Marronda

Baleira

As faias máis occidentais do sur de Europa crecen entre carballos, castiñeiros, acivros e outras árbores neste bosque ancestral autóctono que se estende por unha superficie  de 600 hectáreas nas zonas montañosas do municipio lucense de Baleira. Unha ruta de 20 quilómetros de lonxitude, que parte da área recreativa da Cortevella, permite gozar en toda a súa plenitude do lugar visitando paraxes como o nacemento do río Eo, atravesando antigas pontes e contemplando vellos muíños.

Devesa de Rogueira

Folgoso do Courel

O corazón do Xeoparque Montañas do Courel garda infinidade de tesouros naturais. Un dos máis destacados atópase no municipio de Folgoso do Courel e consiste nun bosque primario de gran diversidade. Situada na parroquia de Seoane, a Devesa de Rogueira abarca unha área de 3 quilómetros cadrados de bosque situado en  escarpadas ladeiras e que serve de hábitat a un gran número de especies animais diferentes, como corzos, martas, gatos monteses, leirón, garduñas, ademais das especies endémicas que viven nas augas dos seus regatos. Unha aula da natureza, situada na aldea de Moreda, serve de punta de entrada a este bosque e á ruta que a percorre.

Teixadal de Casaio

Carballeda de Valdeorras

Aos pés dos cumes máis altos de Galicia, as montañas de Pena Trevinca, atópase outro dos nosos bosques máis singulares. O Teixadal de Casaio constitúe o conxunto de teixos máis importante de Europa ao agrupar a tres centenares destas árbores. A súa situación, nunha ladeira de difícil acceso contribuíu á súa conservación e aínda que existen varias rutas que chegan ata alí, trátase de percorridos de dificultade alta. Recoméndase dispoñer dos servizos dun guía e estar preparado para camiñar durante varias horas por un trazado sinuoso que chega a superar os 1.800 metros de altitude antes de descender cara ao tesouro vexetal de Casaio.

Bidueiral de Montederramo

Montederramo

Os bidueiros que lle dan nome converten este espazo situado entre a Ribeira Sacra e o Macizo Central Ourensán, nas ladeiras da Serra de San Mamede e en plena Rede Natura, nun lugar especial posto que se trata dun dos mellores exemplos de vexetación eurosiberiana do norte da Península. Carballos e acivros déixanse ver tamén no Bidueiral de Montederramo (ou de Gabín), un lugar que ademais de pola paisaxe e os seus valores naturais, é coñecido por ser o escenario dalgúns dos crimes cometidos por Manuel Blanco Romasanta a mediados do século XIX, quen asegurou ser un home lobo que non podía controlar os seus impulsos e cuxa figura se relaciona tamén con personaxes de lenda como o Sacamantecas e o home do saco.

Bosque de loureiros de Cortegada

Vilagarcía de Arousa

Os bosques medran tamén no Parque Nacional das Illas Atlánticas de Galicia. O máis singular de todos eles é o que se pode ver na illa de Cortegada, un lugar que atesoura unha longa historia, tal como demostran as construcións alí presentes, pero que destaca especialmente polo seu bosque de loureiros. Pasear entre estas árbores, algúns dos cales alcanzan 13 metros de altura, de propiedades gastronómicas e medicinais é unha das experiencias polas que paga a pena embarcarse e sucar as augas da ría de Arousa ata chegar a este destino tan próximo e á vez tan afastado das paisaxes de terra firme.

Bosque da Fervenza

O Corgo

As augas do Miño alimentan, e en ocasións asolagan, este bosque autóctono situado no curso alto do considerado como pai de todos os ríos galegos. Nunha paisaxe debuxada por lagoas, illas fluviais e charcas álzanse carballos centenarios e grandes amieiros, ademais de freixos e salgueiros, formando un dos bosques de inundación máis importantes da Península e que está incluído na Reserva da Biosfera Terras do Miño. Un vello muíño, a presa construída para alimentalo e o pequeno salto que forma o Miño dando nome ao lugar son outros atractivos deste espazo ideal para pasear e relaxarse, cando as augas o permiten.

Fraga de Cecebre

Cambre

Aínda que as súas dimensións son máis reducidas que cando Wenceslao Fernández Flórez buscou alí a inspiración para escribir a súa novela máis famosa, “O Bosque Animado”, a Fraga de Cecebre segue sendo un lugar cheo de maxia. Á beira do río Mero ou do encoro de Cecebre a natureza regálanos paisaxes sorprendentes a quen se dirixe ata alí tras os pasos dos personaxes do escritor. Alí álzase tamén Villa Florentina, a casa onde viviu Fernández Flórez e que na actualidade acolle a fundación que leva o seu nome.

Fraga de San Xoán de Río

San Xoán de Río

O curso do río Navea, afluente do Bibei e este á súa vez do Sil, deu forma a un espazo de gran valor, como proba o feito de ter sido declarada Paisaxe Protexida. Ao seu paso por terras do municipio de San Xoán de Río atópase un bosque singular coñecido popularmente como A Fraga no que se poden atopar numerosos carballos, así como outros parentes arbóreos destes, os rebolos, que propician que o lugar reciba tamén o nome das Reboleiras do Navea. O lugar de Mouruás é o punto de partida dunha ruta circular de 6,8 quilómetros que se achega tamén ata unha aula da natureza.

Santiago de Compostela

Monumentos a San Francisco e o Sagrado Corazón

A cidade na que pasou boa parte da súa vida garda varias das obras de Francisco Asorey. A máis visible e importante é o monumento a San Francisco de Asís no que o escultor estivo a traballar entre os anos 1925 e 1930 para conmemorar o sétimo centenario da morte do santo italiano. A escultura está situada fronte á fachada do mosteiro que o propio santo mandara construír a comezos do século XIII en Compostela tras peregrinar para visitar a tumba do Apóstolo. Ademais, no patio do colexio Compañía de María pódese ver unha escultura do Sagrado Corazón de Jesús esculpida por Asorey no ano 1940.

Lalín

Monumentos a Loriga e a Aller

Dúas son as obras de Asorey que garda o municipio de Lalín, aínda que neste caso e a diferenza das compostelás, non se trata de creacións relixiosas, senón de dúas pezas ideadas para homenaxear a dúas destacadas personalidades da capital da comarca do Deza. A primeira, datada no ano 1933, está dedicada ao aviador Joaquín Loriga, famoso por formar parte na Escuadrilla Elcano que completou un “raid” aéreo entre Madrid e Filipinas en 1926 e por ser un dos pioneiros de aviación en Galicia (1927). Os seus veciños iniciaran unha subscrición popular para regalarlle un aeroplano, pero tras a súa tráxica morte nun accidente aéreo en Madrid optaron por empregar o diñeiro para erixirlle un monumento, que foi encargado a Asorey e inaugurado en 1933. Xa a finais dos anos 50 o talento do escultor volvería ser reclamado desde Lalín para  inmortalizar en pedra a outro ilustre lalinense, o matemático, sacerdote e astrónomo Ramón María Aller Ulloa.

A Coruña

Monumento a Manuel Curros Enríquez

A xestación do impoñente monumento co que a cidade da Coruña lembra ao escritor e xornalista Manuel Curros Enríquez prolongouse por espazo de case tres décadas e estivo marcada por diversos problemas. O falecemento de varios membros importantes da Real Academia Galega (entidade promotora da homenaxe), as dúbidas sobre a localización do monumento, o feito de que o primeiro concurso de ideas convocado quedara deserto e a insuficiencia dos fondos para acometer o proxecto co que Asorey gañou o segundo concurso foron algunhas das trabas que tivo que superar. Finalmente foi inaugurado en 1934 nos xardíns de Méndez Núñez, pero nunca se chegou a completar o plan inicial de depositar as cinzas de Curros nun espazo habilitado para ese efecto na parte posterior da obra.

Samos

Monumento ao Pai Feijóo

Tamén se fixo esperar a escultura coa que os responsables do mosteiro de San Xulián de Samos quixeron lembrar o paso polo cenobio dun dos seus monxes máis ilustres, Benito Jerónimo Feijóo e Montenegro, máis coñecido como o pai Feijóo (1676-1764) e un dos máis destacados representantes da ilustración. O proxecto xurdira no ano 1935, pero tivo que ser aparcado por mor da Guerra Civil e non sería retomado ata os anos 40. Finalmente, a estatua esculpida por Asorey e colocada no centro do claustro ao que dá nome o propio Feijoo foi inaugurada no ano 1947.

Vigo

Monumento a García Barbón

A importancia que o empresario e mecenas José García Barbón (1831-1909) tivo en Vigo déixase ver en edificios como o teatro que leva o seu nome e na Escola de Artes e Oficios. E tamén no monumento co que a cidade quixo demostrar o seu agradecemento uns anos despois da súa morte a este emigrante que prosperara en Cuba e que, ao seu regreso a Galicia, tras pasar uns anos en Verín natal decidiu instalarse definitivamente en Vigo. Asorey ideou neste caso unha escultura de grandes dimensións coa figura de García Barbón sentado e co deus Hermes presidindo o conxunto desde a súa parte superior. A peza foi inaugurada no ano 1927 polo Rei Alfonso XIII na avenida dedicada tamén ao mecenas e moi preto da vivenda que habitara na cidade, pero anos despois foi trasladada a unha rotonda da rúa Isaac Peral. Outra obra de Asorey en Vigo é a escultura dedicada a Eduardo Cabello, o enxeñeiro responsable das obras do porto da cidade. Esta peza está situada na zona de Bouzas e foi inaugurada só un ano despois que a de García Barbón.

Pontevedra

Monumento a Manuel Barreiro Cabanelas

Manuel Barreiro  Cabanelas (1867-1950) é outro emigrante que prosperou na emigración (Brasil), destacou polas súas obras filantrópicas e foi inmortalizado por Francisco Asorey. As importantes doazóns que realizou ao Hospital Provincial de Pontevedra e que permitiron ampliar os seus servizos en varias ocasións motivaron que a Deputación impulsase a comezos dos anos 40 do século pasado a construción dunha estatua que cambiou de localización polo menos nun par de ocasións, pero sen afastarse nunca da fachada do hospital. Orixinalmente, estaba situada sobre unha fonte, pero esta foi retirada durante un deses cambios de emprazamento.

Mondariz

Monumento ao médico Rodríguez

Relacionada coa medicina está tamén a escultura inaugurada en Mondariz en 1925. Maximino Rodríguez Fornos foi un médico que faleceu como consecuencia dunha infección mortal contraída durante a súa intervención nun parto complicado. En homenaxe á súa entrega e por subscrición popular foille encargada a Asorey unha peza na que xunto ao busto do homenaxeado álzanse unhas figuras que poden ser interpretadas tanto como deuses gregos como os protagonistas do episodio que provocou a morte do médico.

Lugo

Monumento ao alcalde López Pérez

Alcalde de Lugo durante catro períodos diferentes entre os anos 1905 e 1931, ademais de avogado e presidente do Círculo das Artes, Ángel López Pérez deixou unha pegada indeleble na cidade da Muralla ata o punto de ser designado de forma honorífica “alcalde perpetuo”. De novo, Asorey foi o escultor elixido para converter en arte unha homenaxe para a posteridade, que aínda se pode contemplar no parque Rosalía de Castro. A escultura, que inclúe unha fonte e un estanque, foi inaugurada en 1958, pero os plans para render unha homenaxe veciñal a Ángel López Pérez remontábanse a comezos dos anos 30.

Marín

Estatuas para a Escola Naval

A Escola Naval Militar de Marín pode presumir de albergar un total de catro creacións de Asorey. Todas elas foron encargadas con motivo do traslado do centro de estudos da Armada desde Cádiz a Marín e a súa inauguración en 1943. Nesa data Asorey xa concluíra unha escultura en pedra dedicada á Virxe do Carmen, patroa das xentes do mar, e unha estatua en bronce de Álvaro de Bazán, famoso almirante do século  XVI. Nos anos seguintes sumaríanselles os bustos dedicados a outros dous ilustres mariños: Isaac Peral e José Luis Díez.

Cangas

Monumento a Soage

Outra das estatuas que Asorey tallou para homenaxear a un filántropo atópase en Cangas. O monumento dedicado a José Félix Soage está datado en 1924 e foi colocado un ano antes de que se inaugurase a praza de abastos sufragada cos donativos deste cangués emigrado a Arxentina. A peza está formada polo busto de Soage e a imaxe dun mariñeiro sostendo un remo e atópase nos xardíns que levan tamén o nome do  filántropo.

Cambados

Monumento a Cabanillas e homenaxe a Asorey

A localidade que viu nacer a Asorey tampouco podía permanecer allea ao legado do escultor. Nas súas rúas pódese ver o monumento levantado en memoria doutro veciño ilustre da localidade e ao que ao estivo unido por unha relación de amizade e por diversos paralelismos nas súas traxectorias: Ramón Cabanillas. O denominado “poeta da raza” foi homenaxeado polo “escultor da raza” cunha peza composta por un gran bloque de pedra sobre un pedestal no que se pode ver un busto do escritor. A obra, situada no Paseo da Calzada, foi inaugurada un ano antes da morte do escultor, que pouco tempo despois sería o destinatario da súa propia homenaxe. Neste caso foron dous dos seus discípulos, José Cao Lata e Joaquín Gil Armada, os encargados de dar forma a unha peza inaugurada en 1965 na praza dedicada tamén a Asorey e na que ademais do rostro en bronce do escultor pódese ver unha réplica dunha das súas creacións máis famosas: A Naiciña.

Pola súa experiencia, importancia, singularidade e arraigamento, a festa foi declarada hai xa 10 anos celebración de interese turístico nacional. E en breve dará un paso máis ao ser elevada á categoría internacional,. O Cocido de Lalín unirase así aos 11 festexos galegos que gozan xa desa consideración, aínda que será a única cita gastronómica presente nesa exclusiva listaxe.

O 16 de febreiro, domingo anterior ao domingo de entroido, é a data crave da celebración lalinense. Será ese día cando miles de persoas se reúnan na localidade para dar boa conta desta calórica e saborosa homenaxe gastronómica ao porco na que tamén teñen cabida outras carnes e na que o ingrediente estrela está convenientemente acompañado por produtos da horta galega.

A receita varía lixeiramente ao longo e ancho de toda Galicia, aínda que o núcleo central non cambia. En Lalín téñeno claro e desde o propio Concello, promotor da celebración, apuntan a listaxe de ingredientes indispensables para preparar un cocido para 10 persoas: media cabeza de porco curada, medio  lacón curado, espiñazo, dous rabos salgados, touciño con vetas, costela salgada, orella salgada… E mesmo apuntan as claves para preparar algúns deses ingredientes antes de cociñalos e obter así un resultado óptimo: o lacón debe ser posto a desalgar catro días antes; o resto da carne de porco, dous días antes; e os garavanzos e as fabas han de estar a remollo 24 horas antes de comezar a cocción. 

Pero se o que lle apetece é simplemente gozar do prato sen necesidade de traballar entre fogóns, basta con acudir en Lalín e poñerse en mans dos experimentados cociñeiros locais. O domingo 16, decenas de miles de persoas regresarán á localidade atraídas polo cheiro do seu prato estrela e o ambiente festivo para degustar os pratos que se servirán nos restaurantes do municipio. Non faltarán ese día a música, os desfiles e o tradicional pregón, que este ano será lido por Sonsoles Ónega. A xornalista sumarase así ao ilustre elenco de persoas encabezado por Álvaro Cunqueiro que durante este máis de medio século se encargaron de encomiar as virtudes do cocido lalinense. 

E quen non poida esperar ata ese día para degustar o rico manxar tamén dispoñerá doutras moitas opcións de facelo, posto desde hai xa dúas décadas a festa arrinca con varias semanas de antelación. “De San Amaro a San Valentín. Mes  do Cocido en Lalín”. Con este lema como guía, un numeroso grupo de restaurantes inclúen durante todo ese período previo ao día grande da festa o cocido nos seus menús e permiten (en xornadas sinaladas e con reserva previa para o resto dos días) gozar do famoso cocido. Se aínda non o probou, non perda a ocasión de facelo. O seu padal agradecerallo.

Porque a Fraga de Catasós, situada no Concello de Lalín, é realmente pequena en dimensións (abarca pouco máis de catro hectáreas e media), pero moi grande en importancia natural e en beleza paisaxística. Visitala é moi doado grazas a unha ruta de sendeirismo curta, adaptada a todas as idades e condicións físicas, ben acondicionada con varandas de madeira, que fai un bucle dentro da Fraga e seguindo en parte o chamado Rego da Quintela.

Na Fraga de Catasós poden observarse varias especies vexetais moi típicas dos bosques galegos, pero sen dúbida os que chamarán a atención son os espectaculares castiñeiros e carballos, que están entre os máis altos e antigos de toda Europa. Os carballos mostran a súa idade dobrando ramas e tronco en formas caprichosas; os castiñeiros elévanse e, a partir da primavera, cobren a lomba coa sombra que dá a súa impenetrable follaxe.

Son estes castiñeiros testemuñas de épocas nas que esta árbore era unha das protagonistas da economía galega. O seu froito era ata non hai tanto unha das bases da dieta dos galegos: en tanto non foi substituída pola pataca americana, a castaña era unha das comidas diarias de centos de miles de persoas. Tamén eran os castiñeiros fundamentais para a arquitectura tradicional do país: as trabes, as portas, os mobles das casas patricias estaban feitas habitualmente desta madeira, de gran durabilidade e tonalidade moi apreciada. Nas primeiras curvas da ruta pódese contemplar o tronco dun destes castiñeiros derrubado nos primeiros anos oitenta polo ciclón Hortensia, que causou grandes danos en Galicia. A observación dos aneis e o porte do exemplar mostran con claridade de que clase de árbores xigantes estamos a falar, capaces de soportar durante anos tanto os temporais como as pedras dos maxestosos pazos do país.

Chama a atención que un lugar como a Fraga de Catasós, situado mesmo a carón da moi transitada estrada nacional 525, que une Lalín con Ourense, sobrevivise no seu estado primitivo mentres que arredor é difícil gozar dun bosque con estas calidades excepcionais. É seguro que a casualidade tivo moito que ver, pero tamén foi importante o empeño dun fitopatólogo norteamericano, Filippo Gravatt, que pelexou para que se recoñecese o seu estatuto de lugar excepcional. Na actualidade, Catasós conta coa cualificación de Monumento Natural, o que lle garante a máxima protección e que facilita que os visitantes poidan gozar dun reduto único no que soñar co pasado mítico de Galicia.

Navegar polo bosque

View Larger Map