A igrexa, considerada unha das obras cume da arte románica na Costa da Morte, foi levantada no século XII e formaba parte dun mosteiro xa desaparecido do que existen referencias nos inicios do milenio pasado. O albergue acondicionado na antiga casa reitoral, construída no século XVIII aproveitando á súa vez parte dos restos do cenobio, é o que nos queda da antiga morada dos monxes.

Os primeiros tempos do asentamento foron complexos e o lugar non tardou en converterse en obxectivo de diversos ataques, tal como recollen as crónicas da época. Primeiro os  normandos, no ano 1105 e pouco despois os sarracenos, en 1115, causaron importantes danos no lugar tratando de facerse coas súas riquezas. Pero o conde de Traba, e sobre todo do rei Alfonso VII posibilitaron a súa reconstrución e sentaron as bases do esplendor que viviría durante varios séculos. 

As atencións do monarca cara a Moraime non foron froito do azar ou do capricho, senón que teñen que ver cun episodio histórico que alí tivo lugar e que foi clave nas loitas dinásticas que se viviron no século  XII. Moraime foi o lugar elixido por Pedro  Froilaz, conde de Traba, para esconder e protexer ao pequeno Alfonso Raimúndez, o futuro rei Alfonso VII, dos xogos de poder propiciados polo segundo casamento da súa nai, Urraca I. Tras a morte de Raimundo Borgoña, o seu primeiro esposo e pai do futuro rei, Urraca I contraera matrimonio con Alfonso de Aragón, o Batallador, o que espertou o temor a que este decidise librarse de quen podía opoñerse ás súas pretensións ao trono e aos dereitos dos seus descendentes. O conde de Traba procedeu entón a ocultar ao futuro Alfonso VII en Moraime mentres daba os seus primeiros pasos unha disputa que se prolongaría durante varios décadas e na que os nobres galegos e o bispo compostelán Xelmírez desempeñarían tamén importantes papeis. Uns anos máis tarde, lonxe xa de Moraime, pero inmerso aínda no enfrontamento co seu padrasto, Alfonso VII realizou importantes doazóns para a reconstrución do mosteiro en cuxas celas atopara acubillo.

Nun dos privilexios que outorgou ao cenobio e ao seu abade, o monarca destacaba tamén o papel que o lugar desempeñaba na atención aos peregrinos do Camiño de Santiago. Situado a uns poucos quilómetros do santuario de Nosa Señora dá Barca, Moraime era entón e segue sendo agora un lugar de paso obrigado para quen ao chegar a Compostela decide continuar a ruta ata a Muxía e Fisterra.

Moraime tamén se beneficiou da protección dos descendentes de Pedro Froilaz e do sucesor de Alfonso VII, o rei Fernando II, cuxas doazóns e privilexios tamén contribuíron á riqueza patrimonial do mosteiro e da igrexa. Na fachada principal do templo aínda podemos contemplar o seu belo pórtico, no que os expertos identificaron similitudes co famoso Pórtico da Gloria da catedral compostelá. E no lateral orientado cara ao sur foi recuperada no ano 1978 unha porta  tapiada na que se pode ver unha singular representación da Última Cea na que faltan comensais. Ese pórtico non é o único tesouro que Moraime mantivera escondido. Nos anos 70 do século pasado tamén foron descubertos unhas valiosas pinturas murais, realizadas directamente sobre a pedra, que representan os sete pecados capitais e a morte. Estímase que estes frescos datan do século XVI e que foron empregados polos monxes á hora de predicar e facer chegar a súa mensaxe aos habitantes da zona. A súa elaboración sería, ademais, outra das consecuencias dos intercambios culturais propiciados polo Camiño de Santiago, posto que os expertos identificaron nos murais a influencia do estilo gótico flamenco e atribuíron este feito ás tendencias que cruzaban Europa polas rutas de peregrinación a Compostela.

Pero a importancia de Moraime na historia local non se limita ao mosteiro e á igrexa de San Xiao. Antes de que os monxes decidisen instalarse neste lugar, outros moradores ocuparan ese mesmo espazo. Unhas escavacións realizadas hai medio século permitiron descubrir un asentamento romano ao ser identificados os restos do sistema de calefacción dunha vila. Durante aqueles traballos foron localizadas varias tumbas da época xermánica (séculos VII e VIII) e novas escavacións na zona levadas a cabo nos últimos anos sacaron á luz enterramentos máis antigos, dos séculos IV e V, ademais de más restos pertencentes á época romana, como ánforas.

Só o tempo dirá cantos secretos e tesouros do pasado quedan aínda por descubrir en Moraime. 

Ponte do Demo

Silleda e Vila de Cruces

O nome desta ponte de construción medieval e un só arco levantada sobre o río Deza e situada nas inmediacións do mosteiro de San Lourenzo de Carboeiro non é casual. Conta a lenda que foi o propio demo quene o levantou tras chegar a un trato cos monxes, cansados de ver como as crecidas causaban danos aos viadutos levantados por eles mesmos anteriormente. Os monxes comprometéronse a entregar ao diaño a alma dos falecidos durante unha xornada dominical, pero chegado o día, prolongaron os rezos durante toda a xornada para evitar así cumprir o acordado. 

Ponte de Pontedeume

Pontedeume

Aínda que hoxe en día a denominación da vila de Pontedeume está claramente ligada ao río que baña as súas terras, o Eume, tamén aquí hai espazo para a lenda. Neste caso, o relato que chegou ata os nosos días fala de que o monumental viaduto que une ese municipio e Cabanas foi construído polo diaño para facerse coa alma dunha fermosa moza que posuía terras en ambas beiras e que quedara atrapada na ribeira oposta ao seu castelo tras ser sorprendida por unha súbita crecida do río. Do mesmo xeito que no caso anterior, o diaño tamén foi burlado e daquel episodio só quedaría a denominación Ponte do Demo aínda que reconvertida co pasar dos séculos en Pontedeume.

Ponte Gatín

Becerreá

A intervención do diaño está presente tamén na lenda que deu nome a este paso sobre o río Navia situado no municipio lucense de Becerreá. O leito do río separaba a unha parella de namorados que pactaron co demo entregarlle un bebé se este construía unha ponte que lles permitise reunirse. O diaño accedeu e levantou o viaduto, pero a parella para non ter que entregarlle ao fillo que esperaban deulle uns gatos recentemente nados. De aí o nome do lugar.

Ponte do Pasatempo

Mondoñedo

Antigamente coñecida como Ponte dos Ruzos, este viaduto situado no límite da vila de Mondoñedo debe a súa denominación actual a un relato no que a historia e a lenda mestúranse e que o liga directamente co tráxico final do Mariscal Pardo de Cela. Este famoso nobre foi condenado á morte polos Reis Católicos por enfrontarse a eles, e aínda que a súa esposa, Isabel de Castro, conseguiu que fose indultado non chegou a tempo para entregar o documento e evitar a execución. A demora produciuse, precisamente, na devandita ponte. Conta a lenda que os cóengos de Mondoñedo, inimigos do  Mariscal, entretiveron alí a Isabel de Castro o tempo suficiente para impedirlle facer chegar a noticia do indulto e lograr que a condena fose cumprida. 

Ponte das Febres

Tui

Tamén neste caso a historia e a lenda danse a man para explicar a denominación deste pequeno viaduto situado nos arredores de Tui, no antigo camiño que se dirixía a Compostela e por onde hoxe seguen transitando os peregrinos do Camiño Portugués. As febres que lle dan nome son as da enfermidade que obrigou a San Telmo a interromper a súa viaxe cara a Santiago e que provocarían, poucos días máis tarde, a súa morte. A ponte sería o lugar onde sentiu os efectos da enfermidade. Chegado alí decidiu cancelar a peregrinación e regresar á cidade da que posteriormente foi nomeado patrón.

Ponte da Ramallosa

Nigrán e Baiona

A figura de San Telmo está ligada, así mesmo, ao viaduto medieval que une os municipios de Nigrán e Baiona. Neste caso, a lenda conta que unha gran tormenta azoutou o lugar mentres o santo estaba a predicar ante os fieis. Os presentes trataron de fuxir asustados, pero o santo logrou abrir un claro entre as nubes e evitar que a ponte sufrise os efectos da tormenta. Non é esta a única lenda que inspirou este viaduto. A ponte foi tamén, en tempos, escenario de ritos de fecundidade. 

Ponte dos Padriños

Ribadumia e Vilanova de Arousa

A ponte que une as dúas metades do lugar de Ponte Arnelas separadas polo río Umia é tamén un lugar relacionado con antigas prácticas de fecundidade. E son eses ritos os que propiciaron que o viaduto sexa coñecido como Ponte dos Padriños. Segundo a tradición, aquelas mulleres que non puidesen levar a bo termo embarazos anteriores debían dirixirse á ponte e pedir ao primeiro home que a cruzase que vertese sobre o seu ventre auga do río Umia. Despois celebrábase unha pequena festa no lugar e arroxábase a vaixela ao río. Se o embarazo concluía de forma positiva o descoñecido convertíase en padriño do bebé.

A Ponte Maceira

Ames e Negreira

Situado en pleno Camiño de Fisterra, o viaduto da Ponte Maceira está vencellado cunha lenda relacionada co Apóstolo Santiago. O relato explica que un grupo de discípulos que escaparan do cativerio romano cruzaron o río Tambre por un viaduto, a Ponte das Pías, que veu abaixo cando os lexionarios que trataban de darlles caza estaban a atravesala. Aínda que son varias as localizacións nas que foi situado este episodio, a vinculación da Ponte Maceira co fenómeno xacobeo propiciou que neste lugar callase con especial intensidade esa suposta relación coa antiga Ponte das Pías.

Ponte do Río Furelos

Antas de Ulla

Contan que nunha das pedras desta ponte situada sobre o río que lle dá nome é posible ver a contorna dunha man. É, segundo a lenda, a pegada que deixou o  mouro (personaxe da mitoloxía galega) que construíu a ponte por encargo dos veciños. O mouro finalizara a obra deixando unha pedra mal colocada para que a estrutura tremese co obxectivo de obrigar aos aldeáns para pagarlle de novo pola reparación. Ao ver que a estrataxema tivera efecto repetiuna con éxito varias veces. Pero cando os veciños se decataron do que ocorría decidiron escarmentalo quentando con lume a pedra mal colocada de tal maneira que cando o mouro se dispuxo a movela queimouse a man, que quedou alí gravada.

A Ponte das Partidas

Ponteareas

Dous relatos lendarios xa mencionados converxen nesta ponte medieval levantada sobre o río Tea. Un deles dinos que foi construído polos mouros e o outro remítenos ao rito de fertilidade segundo o cal a muller que quería levar a bo termo o seu embarazo tiña que pedir a un descoñecido que vertese auga do río sobre o seu ventre. Do mesmo xeito que noutros lugares, a lenda aquí tamén inclúe unha pequena festa, a vertedura ao río dos restos das celebración e o apadriñamento do neno por parte do descoñecido. Ademais, a orixe do nome da ponte tamén se move nese terreo a medio camiño entre a historia e a lenda. Hai quen sostén que é coñecido como ponte das Partidas porque era o lugar habitual de reunión dun grupo de ladróns para repartir o seu botín, pero outros defenden que debe esa denominación ao feito de servir de lugar de encontro dun grupo de cabaleiros antes de partir cara á loita. 

Santuario da Franqueira

O punto de partida deste percorrido é un dos centros de devoción máis importantes e coñecidos de toda Galicia. O santuario da nosa Señora da Franqueira aséntase na igrexa dun mosteiro xa desaparecido e é escenario de dúas romarías de gran popularidade e tradición que propiciaron que a celebración fose declarada Festa de Interese Turístico. Fieis de toda Galicia e do norte de Portugal acoden ata alí para mostrar a súa devoción por unha das imaxes marianas máis antigas da comunidade e que conta cunha lenda que a une de xeito directo con outros dos puntos deste percorrido. A Virxe da Franqueira é a protagonista de dúas celebracións con elementos diferenciados: a Romaría das Pascualillas, que se celebra o luns de Pentecostés, e a Romaría de Setembro ou da Natividade da Virxe, que ten lugar os días 7, 8 e 9 de setembro. Pero calquera época do ano é boa para visitar un templo no que conviven os estilos románico e gótico.

Fonte do Anxo

Unha antiga fonte de trazas románicas confirma o paso de peregrinos e romeiros polo lugar desde hai séculos. O anxo que a coroa dá nome ao lugar e propiciou ademais que a Virxe da Franqueira sexa coñecida tamén como a Virxe da Fonte. Non fai falta dirixirse ao santuario para deterse no lugar e refrescarse.

Alto da Cruz

A cruz colocada no alto do monte marca o final do vía crucis colocado hai medio século e ábrenos as portas a un espectacular miradoiro natural desde o que é posible contemplar e admirar as paisaxes de boa parte da provincia de Pontevedra e mesmo cumios da veciña Ourense. Os máis madrugadores poderán gozar dun belo amencer desde alí, aínda que outra opción é deixar esta visita para o último momento da xornada e contemplar desde alí a posta de sol.

Miradoiros da Paradanta

De inspiración castrexa, estes pequenos cercados de forma circular e dotados de bancos no seu interior son un bo lugar no que facer un alto para descansar sen deixar por iso de gozar das paisaxes que nos rodean. A Serra do Suído e os montes de Portugal están desde aquí ao alcance dos nosos ollos.

Neveiro dos Frades

Uno dos principais vestixios que nos deixaron os monxes que habitaron o antigo mosteiro da Franqueira atópase tamén nas alturas destes montes. Trátase dun neveiro construído polos frades a mediados do milenio pasado para aproveitar a neve que caía na cima no inverno. O pozo de varios metros de profundidade escavado e protexido por pedras permitíalles almacenar esa neve en forma de xeo e empregala noutras épocas do ano para usos diversos como a conservación dos alimentos e fins terapéuticos.

Coto da Vella

O punto culminante do percorrido volve conectar co santuario da Franqueira, aínda que neste caso non cos monxes, senón coa súa moradora máis famosa: a propia imaxe da Virxe. Trátase dunha pequena gruta na que segundo a tradición, permaneceu oculta durante séculos a imaxe ata que foi atopada por unha anciá. Conta a lenda que a escultura foi subida a un carro tirado por bois aos que lles taparon os ollos para que a propia Virxe os guiase ata o lugar onde quería que fose levantado o seu santuario. A recreación de parte deste relato do traslado é hoxe en día un dos actos máis destacados da romaría que se celebra en setembro e a realización, a inversa, do percorrido guía desde hai uns anos unha peregrinación na que participan fieis e veciños da zona. A imaxe que se pode ver hoxe en día no Coto da Vella foi elaborada polo canteiro Celso Calviño García en 1968 para lembrar a importancia simbólica do lugar.

A construción deste claustro remóntase á primeira metade do século XIV, o que o converte na peza máis antiga do convento do que toma o seu nome, aínda que a súa historia comeza case 100 anos antes, debido a que foi en 1237 cando os franciscanos chegaron a Ourense. As súas disputas políticas e relixiosas co bispo Pedro Yáñez de Novoa propiciaron que as primeiras dependencias que tiñan levantado fosen destruídas só unhas décadas máis tarde (a finais do século XIII), así que o claustro que chegou aos nosos días é parte xa do novo convento construído tras a intervención do Papa Clemente V. 

As súas obras prolongáronse por espazo dun cuarto de século (de 1325 a 1350) e o claustro comparte coa igrexa de San Francisco (1348) o seu estilo románico-gótico e unha historia na que sobresaen dous curiosos acontecementos. O primeiro tivo lugar no século XIX por mor da desamortización dos bens da Igrexa e das ordes relixiosas. O convento, que sufrira diversas modificacións e ampliacións co pasar dos anos, pero que mantivera o seu uso relixioso orixinal, foi reconvertido en cuartel de infantería en 1843. E así o claustro polo que durante séculos pasearan os monxes franciscanos sumidos nas súas oracións pasou a ser ocupado polos militares. Esta situación mantívose durante case un século e medio.

O outro acontecemento destacado para a configuración do lugar ocorrería xa no primeiro terzo do século XX. En 1923, tanto o claustro e a igrexa foron declarados monumento nacional, pero iso non impediu que a historia de estas dúas construcións tomase camiños diferentes pouco despois ata conducirnos á situación actual. As autoridades da época decidiron recolocar a igrexa nunha nova localización de tal forma que no ano 1929 foi trasladada pedra a pedra ata o seu emprazamento actual, nun lateral do parque de San Lázaro, deixando ao claustro orfo do recinto de culto que o acompañaba durante case 6 seis séculos.

Despois da marcha dos militares, na década dos anos 80 do século pasado, o claustro pasou por unha etapa de abandono, pero tras diversos avatares burocráticos por fin foi recuperado, posto en valor e aberto ao público hai agora algo menos dunha década. Desde entón, os veciños de Ourense e os visitantes da cidade puideron descubrir a súa historia e contemplar todos os detalles arquitectónicos e escultóricos que propiciaron que o lugar está considerado como un dos claustros de estilo románico-gótico máis importantes e mellor conservados de Galicia. 

As columnas dobres que, salvo catro columnas únicas, forman case todo o conxunto suxeitando 63 arcos en total e a coidada e variada decoración dos seus capiteis son os seus dous elementos máis significativos. Criaturas mitolóxicas e animais pouco frecuentes nestas ornamentacións, como elefantes, ademais de motivos vexetais e escenas do antigo testamento atraen a mirada dos visitantes e convídano a coñecer un relato que fala do pecado e da loita do ben e do mal.

O claustro comparte ademais espazo con outros lugares de gran interese cultural que fan aínda máis recomendable a visita. A un costado atópase o moderno auditorio municipal inaugurado no ano 2005 e que se converteu nun dos epicentros da vida cultural local. E ao outro pódese ver o cemiterio de San Francisco, un camposanto que foi bendicido a comezos do século  XIX e declarado Ben de Interese Cultural no ano 2000. Paseando entre os seus xardíns e as súas monumentais tumbas é posible coñecer o lugar de descanso de personaxes ilustres como Branco Amor, Otero Pedrayo e Vicente Risco, entre outros.

Un documento datado ese ano certifica a doazón por parte de dous irmáns, Gutier e  Aloito, ao mosteiro de San Paio de Antealtares (Santiago de Compostela) do mosteiro de Santa María de Cambre, que fora fundado e edificado polo seu pai, Aloito, e polas irmás deste, Vistiverga, Urraca e Odroacia. A igrexa posterior, coas modificacións ás que foi sendo sometida ao longo dos anos permanece pois como legado daquel primeiro recinto e como depositaria dunha historia  trufada de lendas e singularidades.

Neste último apartado poderíase enmarcar por exemplo a inscrición semioculta nun arco interior que atribúe a súa construción a Michael  Petri, algo pouco usual para unha época na que o traballo dos artesáns era anónimo. As posteriores intervencións no templo, coa incorporación do deambulatorio e das cinco capelas absidais propiciaron que o recinto teña sido cualificado como a única igrexa parroquial de Galicia con planta catedralicia.

Os templarios tamén deixaron a súa pegada na igrexa de Santa María de Cambre. Os cabaleiros da famosa orde relixiosa tiveron unha importante presenza no territorio actual de Cambre e dos municipios veciños debido a que controlaban a ponte do Burgo e a fortaleza alí levantada cuxo único vestixio actual é o citado viaduto e a igrexa parroquial de Santa María do Temple. Os templarios prestaban auxilio aos comerciantes que desembarcaban as súas mercadorías alí e aos peregrinos que iniciaban nese mesmo lugar o seu camiño cara a Compostela. E a eles atribúese a presenza na igrexa de Santa María de Cambre dunha das principais reliquias que esta garda no seu interior: a Hidra de Xerusalén ou Hidra de Caná. Segundo a tradición, a peza é unha das pilas bautismais que foron utilizadas por Xesucristo para converter a auga en viño nas vodas de Caná, e sería trasladada polos templarios desde Xerusalén ata O Temple, primeiro, e a Cambre, despois.

A ese territorio fronteirizo entre a historia e a lenda pertence tamén o relato segundo o cal, baixo o altar da igrexa de Santa María de Cambre, se esconde un pasadizo secreto. Contan que ese camiño subterráneo chega ata os restos do castro de Cambre, situado non moi lonxe do templo, e tería como finalidade proporcionar unha vía de escape aos monxes do antigo mosteiro en caso de perigo. E é que o lugar non permaneceu alleo a algúns episodios convulsos da historia: os ingleses, a finais do século  XIV, e os franceses, a comezos do século XIX, o atacaron e incendiaron causando importantes danos.

Poucos anos despois os monxes abandonarían o lugar, pero a igrexa parroquial aínda nos agarda hoxe en día convidándonos a lembrar o pasado mentres gozamos do seu patrimonio artístico e arquitectónico.

Situada no corazón da ría de Corme e Laxe, a praia de Balarés é unha paraxe que atrae no verán a multitude de bañistas pola súa localización, máis protexida dos embates do mar e do vento que outros areais próximos, e pola contorna que o rodea, cun piñeiral e un merendeiro que se converten nuns bo aliados nos momentos nos que o sol máis aperta.

Pero, o lugar ten moito máis que ofrecer, comezando por unha historia na que feitos e lendas se entretecen coa II Guerra Mundial como pano de fondo e cuxos vestixios aínda se deixan ver hoxe en día. As orixes do peirao que aínda pecha o extremo norte da praia remóntanse mesmo algo máis atrás no tempo, a mediados dos anos 30 do século pasado, cando o descubrimento dun xacemento de titanio na zona propiciou a constitución da empresa Titania S.A.. Foron os propios veciños da zona, homes e mulleres, os que construíron a estrutura orixinal daquel peirao e os máis veteranos da zona aínda conservan viva a memoria dunha época e uns acontecementos nos que se mesturan a dureza dos tempos da Guerra Civil e a  posguerra, as posibilidades de desenvolvemento que propiciou aquela nova industria e os ecos da Alemaña nazi. 

A maioría do mineral de Balarés foi enviado ao País Vasco para ser utilizado nunha empresa propiedade de alemáns. Pero nin os propios protagonistas locais daqueles feitos teñen moi claro o uso final do titanio que se extraeu da area do lugar ata os anos 60, época na que Titania S.A. pechou as súas portas. Hai quen explica que o mineral era empregado pola industria farmacéutica e polos fabricantes de fósforos, pero tampouco falta quen defenda que durante a II Guerra Mundial este mineral foi utilizado polos alemáns para reforzar as aliaxes do seu armamento. De feito, non moi lonxe de Balarés, no municipio de Santa Comba atopábase a mina de Varilongo, da que se extraía inicialmente ferro e cuarzo, pero que a comezos dos anos 40 converteuse nun lugar estratéxico para os nazis pola aparición de volframio. Este mineral era coñecido como o “ouro negro” pola súa importancia na fabricación de canóns e blindaxes e tamén foi extraído noutro lugar próximo, a mina de Monte Neme, en Carballo.

Do porto de Balarés partían as embarcacións co titanio da explotación aberta na propia praia, pero contan que o dique serviu de escenario ao contrabando de  volframio e hai quen fala mesmo da presenza nas augas próximas de embarcacións alemás e da participación de persoal xermano nalgúns dos traballos realizados en terra firme.

Na actualidade, ademais do porto, aínda se poden ver nos arredores da zona restos das piscinas nas que era depositado e procesado o mineral antes de ser embarcado. Un paseo polo lugar convida a descubrir os vestixios daquela época e a deixar voar a imaxinación tratando de completar os ocos dunha historia aínda por acabar de escribir.

A propia palabra arroxa xa algunhas pistas sobre a antigüidade e a orixe desta celebración, debido a que segundo algunhas interpretacións sería o resultado de unir os vocábulos gaélicos para fin e verán, aínda que tamén hai quen a relaciona coa palabra asemblea. No que non parece haber discusión é no feito de que se trata dun festexo antigo e de orixe pagá que foi levado a Estados Unidos polos emigrantes irlandeses sentando as bases do Halloween. En Galicia, nos últimos anos, o Samaín foi obxecto dun proceso de recuperación e reivindicación para contrarrestar precisamente o crecente influxo da festa norteamericana.

Rafael López Loureiro, profesor en Cedeira, foi o precursor desta posta en valor da tradición autóctona galega hai xa máis de 30 anos buscando os seus vestixios e raíces por toda a comunidade e impulsando xunto ao movemento asociativo a recuperación na súa localidade. Pouco ten que ver aquela celebración orixinal co costume americano de disfrazarse, aínda que hai quen si achou evidencias do famoso truco ou trato en vellas prácticas druídicas. E en moitos puntos da Galicia rural a poboación maior lembra aínda prácticas que enraizarían directamente cos ritos primixenios e nas que xa se pode apreciar un achegamento á morte desdramatizado e aberto mesmo ao humor no que están presentes bromas co obxectivo de asustar. Tamén se identificaron en diversos lugares de Galicia ritos como o de baleirar e esculpir cabazas ou costumes como non recoller a mesa tras a cea da noite de Defuntos para permitir que a alma dalgún parente puidese alimentarse e acender fogueiras esa mesma noite para guiar os seus pasos cara ao máis aló.

O Samaín reviviu con forza nos últimos anos grazas ao impulso da comunidade educativa, o mundo asociativo e as autoridades locais. A celebración estendeuse por toda Galicia e as convocatorias de actividades tanto o 31 de outubro (día propio da celebración) como nas xornadas inmediatamente anteriores como posteriores cóntanse xa por decenas. En moitos casos os actos irán da man doutra das citas tradicionais que o calendario nos ofrece nesta época do ano, os magostos, de tal forma que as castañas estarán moi presentes. E os disfraces, a pesar da oposición dos máis puristas que seguen vendo nesta práctica unha concesión ao Halloween, volverán reinar en todas elas.

Así que se tes ganas de gozar dun velada  terrorificamente divertida non tes máis que buscar o Samaín máis próximo e sumarte á festa.

A uns poucos centenares de metros do leito do río Miño atópase o Ponche das Febres, un pequeno paso levantado para cruzar o río San Simón. Tamén coñecido como ponte de San Simón, a primeira denominación débese a un suceso acaecido nese lugar hai case 8 séculos.

Segundo conta unha laxa de pedra colocada nas súas inmediacións alí enfermou San Telmo en 1251 cando se dispoñía a peregrinar a Compostela para visitar a tumba do Apóstolo de Santiago. Tras ser trasladado de regreso a Tui, acabaría falecendo pouco despois. Os seus restos repousan na Catedral de Tui e na actualidade San Telmo é o patrón da localidade. “Camiñante, aquí enfermou de morte San Telmo en abril de 1251. Pídelle que fale con Deus a favor teu”, pódese ler no monólito. Aínda que segundo outra versión da historia, San Telmo xa estaba enfermo cando emprendeu a súa peregrinación a Compostela e ao chegar á ponte empeorou, polo que houbo de regresar a Tui.

A ponte, dun só arco de pedra, foi acondicionada cunha estrutura de madeira para facilitar o tránsito dos peregrinos do Camiño Portugués. Nas súas inmediacións hai ademais un pequeno caixón metálico no que os camiñantes poden deixar as súas peticións ao santo.

Pouco ten que ver a arquitectura actual da fortaleza con aquel primeiro asentamento, pero o recordo do paso do tempo segue presente entre os seus vellos muros de pedra, que teñen recobrado a actividade de outrora grazas a varias iniciativas.

A mediados do século  XV, o Castelo pasou a ser propiedade dos Moscoso e se converteu en escenario de varios episodios históricos: o cativerio do bispo Alonso de Fonseca e, especialmente, a Revolta  Irmandiña. A de Vimianzo foi unha das fortalezas destruídas na loita contra os privilexios e a opresión dos señores feudais, aínda que o fracaso do levantamento e a represión posterior trouxo tamén consigo a reconstrución do castelo. O propio bispo Alonso de Fonseca ordenou levantar de novo a fortaleza, que poucos anos despois volveu quedar baixo o control dun membro da familia Moscoso, erixido en Conde de Altamira.

En recordo daquel episodio revolucionario celébrase cada primeiro sábado de xullo desde fai case un cuarto de século o Asalto ao Castelo, unha festa que ten por escenario a contorna da fortaleza e que combina historia, lenda, gastronomía e música.

O aspecto actual do Castelo vimiancés é o resultado das diversas reformas acometidas ao longo dos séculos ata finais do XIX e dos traballos de restauración realizados tras varias décadas de abandono no XX.

O nobre e poeta Evaristo Martelo (1853-1928) foi un dos seus últimos habitantes e exerce hoxe en día de protagonista das visitas  teatralizadas que o Concello organiza periodicamente á fortaleza. Ademais, quen se interne entre os seus muros poderá contemplar o traballo (liño, encaixe, coiro, prata, cestería, olería) dos creadores da  Mostra de Artesanía ao Vivo e constatar que a fortaleza está a escribir unha nova páxina da súa historia.

Máis información sobre as actividades no Castelo, aquí.

De feito, os restos de Fontán (Portas, 1788-Cuntis, 1866) foron soterrados en 1988 neste lugar, situado na igrexa do mosteiro de San Domingos de Bonaval en Compostela. O ilustrado pontevedrés comparte espazo, pois, cos máis afamado da intelectualidade galega: Rosalía de Castro, Alfredo Brañas, Francisco Asorey, Castelao ou Ramón Cabanillas repousan tamén nestas estancias, lugar de memoria dos feitos dos galegos máis destacados.

Domingo Fontán naceu no fértil val de Portas, moi cerca de Caldas de Reis (Pontevedra), dentro dunha familia acomodada. Despois de estudar Filosofía, Ciencias e Teoloxía en Santiago, fíxose profesor na entón única universidade que existía en Galicia. En 1817 comezou a traballar na que sería a súa obra magna: medir e fixar sobre un mapa todo o territorio galego na que sería coñecida como Carta xeométrica de Galicia. Non remataría ata 1834.

Hai que facer un esforzo para recrear a dureza dos traballos que debeu pasar o ilustrado Fontán para levar adiante o proxecto. Percorreu Galicia de norte a sur, de este a oeste, durante preto de dous decenios, a pé moitas veces, a cabalo ou en carro noutras, chegando a terreos que aínda hoxe son de difícil acceso, armado coas ferramentas de medición da época e facendo fronte nalgunha ocasión ás reticencias dos paisanos.

“Levantada e construída na escala do cenmilésimo polo doutor D. Domingo Fontán”, como reza a súa cartela, a Carta aínda tería que pasar por máis vicisitudes antes de se converter no símbolo que hoxe é. Despois de que o autor a presentara en 1834 á entón raíña rexente, María Cristina de Borbón-Dúas Sicilias, a impresión tardaría en finalizarse unha década máis. Só foi en 1845 que saíu de París disposta a alumear a mente de polo menos uns poucos cidadáns coa curiosidade e os cartos suficientes. Hoxe existen copias en varias institucións galegas, e contemplalas é un pracer para a vista grazas ao detalle que o autor acadou no seu día.

Fontán, que finou no balneario da moi próxima localidade de Cuntis, foi de todo no último treito da súa vida: deputado liberal por Pontevedra en Madrid, propietario dunha das primeiras fábricas de papel de Galicia, deseñador da vía férrea entre Compostela e Carril, a primeira que vertebrou o territorio… na que foi a súa casa, en Porta do Conde, en Portas, aínda é posible ver unha inmensa placa de mármore na que se recordan as contribucións que fixo ao progreso da terra na que viviu.