Parece que foron os mosteiros os que trouxeron tanto muíño. A construción tiña os seus mecanismos un tanto complicados, así que non todo o mundo tiña muíño, máis aló dos frades e a xente de cartos. Xeralmente usábanse os “muiños de herdeiros”, que eran compartidos por varias familias ao longo de xeracións. Estes son pequenos e atópanse á beira dos ríos pequenos. Tamén estaban as maquías, nas que o dono traballaba a cambio dunha parte da moenda, que é o que se chama “maquía”. Deixando a un lado o seu valor etnográfico, a localización destas construcións danos un motivo perfecto para coñecer a nosa natureza. 

Hai moitos sendeiros e rutas que nos levan aos muíños da beira dos ríos. Por exemplo, se empezamos polas Rías Baixas, temos varias paradas obrigadas, como os Muíños do Picón e Folón. Nesta pequena ruta circular, no concello do Rosal, entre Martín e Fornelos, temos que subir por unha aba do monte Campo do Couto, onde están os muíños do río Picón, e baixar por outra aba, onde están os do Folón. Os muíños, escalonados no monte dun xeito particular, son dos séculos XVII e XVIII, e están restaurados. O valor engadido da excursión son as vistas desde arriba da desembocadura do Miño, o Val do Rosal, o monte de Santa Trega e Portugal.

Se avanzamos cara ao norte, chegando á comarca do Salnés, temos outra parada na Ruta da Pedra e da Auga, que vai pola beira do Armenteira, nos concellos de Meis e de Ribadumia. Comeza no mosteiro de Armenteira e sigue o camiño do río, cheo de muíños máis ou menos restaurados, con moitos saltos de auga. No grupo de muíños de Serén destaca a recreación dunha aldea labrega; despois, chegamos aos muíños de Barrantes. A ruta é lineal e mide 6,5 km.

Xa que andamos polo norte da provincia de Pontevedra, subimos un anaco e xa estamos na Coruña, onde tamén hai muíños, claro. Un bo destino, por exemplo, é a Ruta da auga de Zas, na parroquia da Gándara, en Zas. Ademais de ser coñecida polas fervenzas, ten até 17 muíños que aproveitaban a forza do río. O camiño lévanos por sendeiros de ribeira, entre carballos, ameneiros, hórreos, mesmo hai alvarizas, un batán, un castro… O percorrido, circular, comeza e remata na Ponte do Sisto. 

Cara ao noroeste, no concello de Vimianzo, agárdannos os Batáns e muíños do Mosquetín. Os batáns usábanse para tratar os tecidos, sobre todo de lá, e para iso tamén aproveitaban a forza da auga. Hoxe o conxunto etnográfico, que conta con sete muíños, pódese visitar, e mesmo podemos observar o seu  funcionamento.

Se saltamos á provincia de Lugo, temos que parar na Ruta da Auga de Guitiriz, que enlaza o Camiño Norte de Santiago coas tres fontes mediciñais do concello: a de Valdovín, a de San Xoán e a de Santo Domingo. Ademais de ter estas boas augas, ponte romana, cruceiro… hai moitos muíños, nun percorrido de case 20 km.

Máis ao sur, na Ribeira Sacra, tamén se sabe aproveitar a pendente que leva a auga. Á beira do Regato Xábrega, en Sober, os Muíños dos Chancís suman 28, algúns deles recuperados. A ruta é curta pero ten moita varanda e miradoiro para gozar da paisaxe.

Na provincia de Ourense, terra de termas, tamén hai moito muíño de auga. Un exemplo de ruta curta máis con moito encanto é a dos Muíños de Castro Caldelas. Non chega aos 5 km ida e volta. No muíño de Labeco, que está restaurado e se pode visitar, comeza a senda fluvial do río Edo. É unha zona chea de árbores autóctonas e rochas graníticas. Tamén están aquí os muíños da Costa do Vao. A ruta remata na área recreativa da Ponte das Táboas.

Para rematar, na comarca do Ribeiro agárdanos a Ruta dos muíños de Carballeda de Avia. É unha ruta circular de sendeiros conectados que pasa pola Veronza e As Fermosas, o punto máis alto.

Aos pés da ponte internacional que une Galicia e o país veciño inaugurada en 1998 atópase un lugar que ben merece unha visita xa só polo feito de albergar un espléndido miradoiro e unha bonita e recollida praia fluvial na que é posible gozar dun baño rodeado da vexetación típica da zona. Ademais, ese espazo situado moi preto do barrio da Estación serve de punto de saída e de meta de varias das rutas de sendeirismo deseñadas polo Concello de Arbo para dar a coñecer algúns dos principais atractivos turísticos do municipio.

Nos arredores da praia fluvial de Arbo arrinca o carreiro Miño-Deva. Trátase dunha ruta de pouco máis de medio quilómetro de lonxitude e dificultade baixa que segue o curso do Miño augas arriba ata atoparse coa desembocadura do Deva á vez que nos ofrece belas panorámicas e varias zonas de descanso. O principal elemento de interese deste percorrido son as estruturas en pedra construídas no propio leito do río para facilitar a pesca da lamprea. Contan algúns historiadores que naqueles tempos os emperadores ordenaban levar ata Roma lampreas vivas de Arbo, que despois eran criadas en viveiros ata o momento do seu consumo en grandes banquetes. Hoxe en día, a lamprea segue sendo un dos sinais de identidade máis importantes do municipio, que a converteu no prato estrela da súa cociña e no eixo de dúas grandes celebracións gastronómicas, unha delas declarada festa de interese turístico nacional.

E as pesqueiras nas que seguen sendo capturados estes peixes prehistóricos serven tamén de compás e de motivo central doutro percorrido que ten como punto final a praia fluvial de Arbo: o Sendeiro dos Pescadores. A praia fluvial de Sela é o lugar habitual de comezo desta ruta para os camiñantes que se internan por este trazado de máis de 10 quilómetros de lonxitude. O percorrido discorre en paralelo ao leito do río Miño aproveitando os carreiros que desde tempos inmemoriais veñen empregando os pescadores para acceder ás estruturas desde as que capturan as lampreas. O carreiro está dotado de paneis informativos que permiten aproveitar ao máximo os encantos deste espazo que foi incluído na Rede Natura 2000 e no que se pode atopar densa vexetación de ribeira e unha gran variedade de especies arbóreas.

Os atractivos da zona son tantos que mesmo chegaron a cativar aos produtores de Hollywood, tal como lembran aínda os veciños máis veteranos do lugar. As inmediacións da praia fluvial de Arbo serviron no ano 1957 de estudio natural para a rodaxe dalgunhas escenas de “Orgullo e paixón”, unha súper produción dirixida por  Stanley Kramer, ambientada na Guerra da Independencia española e protagonizada por tres grandes estrelas da época: Frank Sinatra, Cary Grant e Sophia Loren. Ningún deles chegou a visitar a localidade, debido a que para a batalla fluvial alí rodada os produtores recorreron a dobres. Pero moitos veciños da zona si tiveron ocasión de participar na película como figurantes e o despregamento de medios técnicos, humanos e materiais realizado (incluído un canón de grandes dimensións) causou sensación na zona. Unha placa en lembranza daqueles feitos colocada nas inmediacións da praia fluvial no 50 aniversario da rodaxe non fai senón confirmarnos que estamos nun lugar de película.