Antonio Noriega Varela

O poeta da montaña

As paisaxes do seu Mondoñedo natal e doutros municipios lucenses como Abadín inspiraron os versos de Antonio Noriega Varela (1869-1947) propiciando que fose coñecido como o Poeta da Montaña. De feito, a súa primeira obra titulouse “Montañeses”, aínda que en edicións posteriores e ampliadas pasaría a denominarse “D’o ermo”. Nos seus poemas vese a influencia dos vínculos que mantivo durante boa parte da súa vida co movemento agrarista, de tal forma que as estampas da vida campesiña mestúranse coas evocacións da paisaxe e a natureza. Foi homenaxeado no ano 1969 co Día das Letras Galegas.

(…)

Non me namora o mar fero,

que a moitos tanto lles gusta;

a ti, montaña, che eu quero,

e non morro, porque espero

gozar da túa paz augusta.

(…)

Rosalía de Castro

A gran poetisa de Galicia

Considerada como unha figura crave da cultura galega, Rosalía de Castro (1837-1885) destaca por xogar un papel fundamental na recuperación do prestixio do idioma galego e por conxugar ese feito coa indiscutible calidade das súas creacións literarias. Asociada tradicionalmente ao Romanticismo polas súas composicións máis intimistas, nos seus versos hai tamén espazo para a reivindicación e a denuncia social, así como para recrearse en moitos dos lugares nos que pasou diversos momentos da súa vida e que a marcaron profundamente. O santuario da Virxe da Barca, en Muxía; a igrexa de San Xulián de Bastavales, en Brión, e a catedral e outros espazos de Santiago de Compostela son algúns dos lugares que van desfilando polos versos da gran poetisa galega, autora que ademais inaugurou en 1963 a celebración do Día das Letras  Galegas.

“Cantart’ ei, Galicia,

Teus dulces cantares,

Qu’ asi mó pediron

Na veira do mare.

Cantar t’ ei, Galicia,

Na lengua gallega,

Consolo dos males,

Alivio das penas.”

(…)

Manuel María

O poeta da Terra Chá

Manuel María (1929-2004) desenvolveuse de forma prolífica e brillante nos xéneros literarios máis diversos (ensaio, narrativa, teatro…) abordando numerosas temáticas e mostrando sempre un carácter combativo e comprometido. Pero foi no campo da poesía onde a obra deste autor homenaxeado no ano 2016 co Día das Letras Galegas alcanzou o seu cume. Tras unha primeira etapa caracteriza por unha poesía intimista, María inaugurou con “Terra Chá” un período no que os seus versos fíxanse nas paisaxes desa comarca lucense. A influencia de Noriega Varela é clave nesa nova orientación e de igual maneira que o autor de D’o Ermo é coñecido como o poeta da Montaña, María pasa a ser cualificado como o poeta da Terra Chá.

“A Terra Chá somentes é 

un pobo aquí, outro acolá,

mil arbres, monte raso, 

un ceo chumbo e tráxico

no que andan as aves a voar.

O resto é soedá.”

Manuel Antonio

O poeta do mar

A súa prematura morte, con só 30 anos por mor da tuberculose, e a súa escasa produción literaria (pouco máis dun cento de poemas) non impediron que Manuel Antonio (1900-1930) sexa considerado un dos principais representantes das vangardas poéticas en Galicia, feito clave ademais para que no ano 1979 fose homenaxeado co Día das Letras Galegas. Só publicou un poemario en vida, “De catro a catro. Folla sen data d’un diario d’abordo”, escrito durante as prácticas de piloto da mariña mercante que realizou durante os anos 1926 e 1927 a bordo do buque Constantino Candeira, pero a importancia da obra e o eixo central que a inspira son algúns dos motivos polos que Manuel Antonio é citado habitualmente como o poeta do mar. 

“Fomos ficando sós

O Mar o barco e mais nós

Roubaron-nos o Sol

O paquebote esmaltado

que cosía con liñas de fume

áxiles cadros sin marco”

(…)

Uxío Novoneyra

O poeta do Courel

Nacido no corazón do Courel, moi preto da Devesa da Rogueira, Uxío Novoneyra (1930-1999) nunca deixou de ter presente a súa terra natal, á que volveu unha e outra vez tras os diversos períodos nos que viviu en cidades como Madrid, Lugo e Santiago. Aquelas paisaxes inspiraron boa parte da súa produción poética, tal como se pode er nos dous tomos de “Os Eidos” e en “Elexías do Courel e outros poemas”. Mantivo unha estreita amizade con outros poetas como Manuel María e María Mariño e foi homenaxeado co Día das Letras Galegas no ano 2010. A intensa actividade que desenvolveu durante parte da súa vida levando a poesía a centros de ensino e entidades sociais fixeron que ademais de polos seus poemas, Novoneyra fose moi coñecido polo xeito co que daba voz tanto aos versos propios como aos doutros autores.

“Caurel dos tesos cumes que se ollan de lonxe!

Aiquí… síntese ben o pouco que é un home…“

Luz Pozo Garza

A poetisa de Ribadeo

A propia Luz Pozo Garza (1922-2020) así o manifestou en máis dunha ocasión: Ribadeo, a vila que a viu nacer e na que pasou os primeiros anos da súa infancia, marcouna profundamente e estivo sempre moi presente na súa produción poética. Os recordos da infancia alí vivida déixanse ver nunha obra fundamental da poesía galega contemporánea, como “Códice Calixtino”, e alcanzan a súa máxima expresión no volume “Ribadeo, Ribadeo”.

“Ribadeo, Ribadeo.

Eu era aquela nena

que medraba na mariña lucense

ó leste dun edén,

no espacio extremo das fisterras.

Ti eras o xardín aberto xusto na nordesía

na seducción da luz.”

(…)

Ramón Cabanillas

O poeta da raza… e de Samos

O compromiso político co galeguismo de Ramón Cabanillas (1876-1959) e a forma de manifestalo na súa obra literaria convertérono na voz das Irmandades da Fala e valéronlle o sobrenome de “poeta da raza”. Pero na obra do autor cambadés tamén houbo espazo para os versos máis intimistas e para recrearse nalgúns dos lugares que percorreu ao longo da vida. É o caso de “Samos”, un poemario no que expresou de forma lírica o tempo e as vivencias acumuladas durante as estancias que o autor lembrado co Día das Letras Galegas do ano 1976 pasou no mosteiro benedictino da localidade lucense que dá nome a esa obra.

“Como un ramalliño de rosas sangales

pañadas nos folios dos vellos anales

nos místicos hortos, nas edras claustrales

nos ritos antergos, nos áureos corales,

surdeu esta estoria trazada e tecida

en prácidas horas á veira da ermida,

do edoso alcipreste, da fonte durmida,

compás da enlevada, monástica, vida”.

(…)

Eduardo Pondal

O Bardo de Bergantiños

As paisaxes e lugares da comarca de Bergantiños, na que naceu e desenvolveu boa parte da súa vida Eduardo Pondal (1835-1917) cobran unha importancia especial na obra do autor que xunto con Rosalía de Castro e Curros Enríquez forma o trío de grandes poetas de Rexurdimento galego. Pondal, ao que se lle dedicou o Día das Letras  Galegas do ano 1965, fixo desfilar tanto o seu Ponteceso natal como outros municipios veciños polos seus versos. En ocasións converteu os nomes dalgúns lugares en fonte de inspiración para os personaxes míticos dos seus poemas e noutros casos recreou recordos a través de paisaxes naturais e monumentos.

(…)

“Amabre Ponteceso, anque pequena,

agreste certamente, mas garrida,

cando deixar a mundanal faena

teu bardo e for pasado desta vida,

non t’esquezas de quen, con faz serena,

dixo a toda ciudade fementida:

Eu nacín cabo de pinal espeso,

eu nacín na pequena Ponteceso”

Johan de Cangas, Meendinho e Martin Codax

Os trobadores da ría de Vigo

Aínda que sabemos moi pouco sobre estes tres trobadores e que é moi escasa a produción poética que se conservou ata os nosos días, o seu papel é capital nas letras galegas (así lles foi recoñecido no ano 1998) como representantes da importancia que a lingua galego-portuguesa xogou na Idade Media como forma de manifestación cultural. Nos tres casos podemos apreciar nas súas cantigas de amigo (composicións nas que unha namorada mostra o seu pesar pola ausencia do seu amado) paisaxes recoñecibles da ría de Vigo e os seus arredores, como a propia cidade, no caso de Martín Codax; a ermida de San Mamede (Bueu), nas tres cantigas de Johan de Cangas, e a illa de San Simón, onde Meendinho sitúa á amada que dá voz aos seus versos.

“Sedia-m’eu na ermida de San Simión

e cercaron-mi as ondas, que grandes son.

Eu atendend’o meu amigo. E verrá?

Estando na ermida ant’o altar,

cercaron-mi as ondas grandes do mar.

Eu atendend’o meu amigo. E verrá?

E cercaron-mi as ondas, que grandes son:

non hei i barqueiro, nen remador.

Eu atendend’o meu amigo. E verrá?

(…)

                  “Eu nacín cabo de pinal espeso, 

                  Eu nacín na pequena Ponte-Ceso”

Estes dous versos nos que Eduardo Pondal fai referencia á súa vila natal non son máis que un pequeno exemplo da importancia que as terras que o viron nacer aquel 8 de febreiro de 1835 teñen na obra do ilustre autor cuxas rimas deron tamén voz ao Himno Galego. O seu municipio natal e as paisaxes e monumentos da comarca e doutras localidades próximas transitan polos seus versos como fonte de inspiración e pano de fondo para as súas inquietudes estéticas e históricas. Non é casualidade por tanto que Pondal sexa coñecido como o Bardo de Bergantiños. A súa obra convértese así nunha guía para descubrir algúns das paraxes máis importantes da zona. Anímaste a coñecer eses lugares e a gozar dalgúns versos  pondalianos tal como foron publicados orixinalmente?

As paisaxes da infancia

A importancia das paisaxes de Ponteceso na obra pondaliana é dabondo coñecida na súa localidade natal, onde deseñaron e sinalizaron con monólitos unha ruta por algúns dos espazos que aparecen nos poemas do ilustre escritor. Comezando por “a pequena Ponte-Ceso”, onde aínda se levanta a casa na que naceu, o percorrido lévanos ata lugares claramente recoñecibles como a aldea do Couto, onde foi bautizado e onde hoxe en día se atopa a fundación que leva o seu nome, e a cima do “Monte Branco”, desde a que se pode contemplar unha das mellores vistas da desembocadura do río “Anllóns”. Outras paisaxes próximas, como o castro de Nemeño (“Nemenzo” nos versos de Pondal), a lingua de area que rodea o río antes de chegar ao mar (a “Barra” do Anllóns) e as marismas (“Agra de Mares”) forman parte tamén desa ruta. Ademais, nos seus poemas hai referencias a outros lugares próximos como a igrexa de San Fins de Anllóns, cuxas “campás” son o fío condutor dunha das súas composicións máis coñecidas.

                  “E ti, campana d’ Anllóns,

                  Que vagamente tocando,

                  Derramas nos corazóns,

                  Un bálsamo triste e brando,

                  De pasadas ilusións!”

                  (…)

De viaxe por Coristanco

Os verdes prados de Bergantiños, os campos repletos de trigo e os seus piñeirais déixanse ver nos versos doutro poema de “Queixumes dos Pinos”, no que realiza un pormenorizado percorrido polo municipio de Coristanco. “ Ou terra de Bergantiños” é o arranque dun poema repleto de referencias a monumentos emblemáticos como a ponte da Ponte-Dona (viaduto que une Coristanco e Ponteceso e que se mantivo case  inalterado desde os tempos do Bardo) e a Torre de Traba (edificio señorial cuxa silueta foi inmortalizada no escudo municipal coristanqués), mostras do patrimonio arqueolóxico local, como o castro de Oca (aínda por escavar, pero cuxo perfil é claramente visible baixo a súa cuberta vexetal) ou as frondosas paisaxes de Verdes (convertidas hoxe en día nun prezado espazo de lecer).

                  (…)

                  “Aquel’ he a torre de Traba,

                  Que desde longe branquea;

                  Os verdes de Coristanco,

                  E os altos pinos de Bértota:

                  E ti, castro antigo d’ Oca, 

                  Ben te conozo, antr’ a brétema”

                  (…)

Suspiros nos Penedos de Pasarela

Só tres versos compoñen o poema no que Eduardo Pondal menciona os espectaculares moles rochosas de caprichosas formas que se deixan ver nos escarpados montes situados no límite dos municipios de Laxe e Vimianzo. Pero eses tres versos son suficientes para confirmar que esas maxestosas formacións naturais que hoxe en día constitúen unha paisaxe protexida xa espertaban a fascinación de quen as contemplaba na época de Pondal. 

                  “Penedos de Pasarela,

                  Cando vos vexo, penedos

                  Suspiro d’amor por ela”

O asombro diante de Dombate

O dolmen de Dombate, un dos monumentos  megalíticos máis importantes de Bergantiños e de toda Galicia, recibiu unha atención especial por parte de Pondal, que lle dedicou un poema publicado inicialmente na “Revista Galega” (1895) e posteriormente incluído en “Queixumes dos Pinos” a partir da súa segunda edición. Pondal lembra neses versos os seus traxectos escolares desde Ponteceso ata Nemiña (Muxía), onde era alumno dun clérigo, e deixa patente o seu asombro ao contemplar o dolmen, hoxe en día resgardado baixo unha edificio levantado para asegurar a súa preservación. Aínda así, a sensación que experimentan aqueles que visitan na actualidade este monumento considerado como a catedral do megalitismo galego non debe ser moi diferente á que viviu Pondal ao contemplar as enormes pedras deste misterioso legado doutras idades.

                  (…)

                  “E despois a Nemiña,

                  ou que fose ou tornase,

                  ó velo desde longe,

                  indo pla gandra adiante,

                  sempre ledo escramaba:

                  “¡O dolmen de Dombate!”

                  (…)

Brandomil e o dolmen da Piosa

Outro dos dólmenes aos que Pondal regalou algúns dos seus versos é o da Piosa, en Zas. Alí sitúa o poeta a tumba de Brandomil, un mítico guerreiro celta que tería morto enfrontándose aos romanos. Aínda que o dolmen foi levantado un par de milenios antes dese hipotético enfrontamento, Pondal mesmo describe o enxoval funerario de  Brandomil.

                   (…)

                  “Ten o seu lado dereito.

                  O elmo dourado e gentil,

                  O’ escudo, e a dura lanza

                  Ond’ o sol, soía ferir”

                  (…)

Polas costas de Malpica

As paisaxes doutro municipio bergantiñán, Malpica, tamén mereceron a atención de Pondal, que se fixou en dous dos seus espazos máis emblemáticos. É o caso do arquipélago das illas Sisargas, ao que Pondal refírese como destino dunhas aves das que envexa a súa liberdade. Noutros dous poemas de “Queixumes dos pinos” fala de punta Nariga, cabo hoxe coroado por un dos faros máis modernos de España (obra do arquitecto César  Pontela). 

                  (…)

                  “Non preguntes por que causa,

                  O fero mar desfigura,

                  Co eterno e duro combate,

                  De Nariga a ruda punta”

                  (…)

“Cantares gallegos”

Rosalía de Castro. Homenaxeada no ano 1963

Esta obra de Rosalía de Castro é un dos textos fundacionais do Rexurdimento literario galego e constitúe toda unha declaración de amor a Galicia. Entre os seus versos aparecen reflectidos as súas paisaxes, os seus habitantes, os seus costumes e a forma de vida tradicional. Algúns dos seus poemas permiten achegarnos a lugares e momentos concretos, como a celebración da romaría da Barca, en Muxía. A importancia de “Cantares Gallegos” é tanta que a elección do 17 de maio como Día das Letras Galegas débese precisamente a que foi ese día do ano 1863 cando se publicou o primeiro exemplar da obra.

“Guía de Galicia”

Ramón Otero Pedrayo. Homenaxeado no ano 1988

“Aparece este libro inspirado polo ambicioso desexo de ser o amigo e camarada do viaxeiro que chegue a Galicia co espírito aberto ás belezas naturais e artísticas, ás realidades presentes e pasadas”. Así describe a súa “Guía de Galicia” o propio Otero Pedrayo no prólogo desta obra na que inclúe itinerarios para percorrer esta terra deténdose nos seus lugares de maior interese. Publicada por primeira vez hai case un século e en castelán, a obra mantén o seu interese pola erudición do autor e a vixencia de moitos dos seus contidos.

“As cruces de pedra na Galiza”

Alfonso Daniel Rodríguez Castelao. Homenaxeado no ano 1964

A procura dos vínculos culturais entre Galicia e os demais pobos celtas levou a Castelao a emprender un estudo dos cruceiros e outras construcións similares que se prolongaría durante boa parte da súa vida. “As cruces de pedra na Galiza”, obra publicada postumamente en 1950 daba continuidade á obra que Castelao dedicara aos  cruceiros da Bretaña francesa e a traballos previos, como o discurso preparado con motivo do seu ingreso na Real Academia Galega. As descricións de cruceiros, petos de ánimas e calvarios e as decenas de ilustracións que as acompañan converten este libro nun manual de consulta indispensable para a amantes da arte popular.

“Queixumes dos pinos”

Eduardo Pondal. Homenaxeado no ano 1965

Os propios piñeiros que dan título ao poemario e aos seus versos máis famosos (os que forman o Himno galego) son un dos moitos elementos do seu Ponteceso natal visibles nesta obra de Eduardo Pondal. A costa de Camelle, a paisaxe do Monte Branco, a  carballeira de Verdes, o dolmen de Dombate e o curso do río Anllóns poboan tamén estas páxinas consagradas ás terras da comarca de Bergantiños e os seus arredores.

“A cociña galega”

Álvaro Cunqueiro. Homenaxeado no ano 1991

Autor prolífico e de imaxinación desbordante, Álvaro Cunqueiro foi tamén un apaixonado do bo comer, como reflectiu en varias das súas obras. En “A cociña galega” fai un repaso pormenorizado aos principais ingredientes e pratos da gastronomía desta terra percorrendo toda Galicia á procura de ritos tradicionais, como a matanza, e aderezando as súas páxinas con innumerables anécdotas.

“A Esmorga”

Eduardo Branco Amor. Homenaxeado no ano 1993

Aínda que se trata dunha obra de ficción en clave dramática, “A Esmorga” é tamén unha porta aberta á cidade de Ourense, en cuxas rúas se desenvolven os principais acontecementos da historia dos seus protagonistas. As Burgas, a Fonte de San Cosme, a praza do Corrixidor, a Alameda e outros espazos da cidade, nomeada como  Auria na novela, aparecen nas súas páxinas, o que propiciou que hoxe en día o propio  concello deseñase unha ruta turística seguindo os pasos das personaxes de Branco Amor.

“Guía de Galicia para o Turista”

Eladio Rodríguez González. Homenaxeado no ano 2001

A 1917 remóntase xa a publicación que por encargo da Asociación de Hostaleiros e Fondistas de Galicia escribiu o poeta, xornalista e lexicógrafo Eladio Rodríguez. O volume inclúe descricións e recomendacións das principais cidades e localidades de Galicia e do mesmo xeito que ocorre coa guía de Otero Pedrayo permítenos comprobar hoxe en día canto cambiaron todos eses lugares.

“Arrodeos e desvíos do Camiño de Santiago e outras rotas”

Uxío Novoneyra. Homenaxeado no ano 2010

Folgoso do Courel, o seu municipio natal, foi o escenario que inspirou moitos dos versos deste gran poeta, pero a súa lírica deixouse cativar por outras moitas paisaxes de toda Galicia. Este volume recolle aqueles versos ligados entre si por estar protagonizados por espazos emblemáticos das distintas rutas do Camiño de Santiago como O Cebreiro, Compostela ou Fisterra.

“Santiago de Compostela. Guía dos seus monumentos e itinerarios”

Xosé Filgueira Valverde. Homenaxeado no ano 2015

A divulgación do patrimonio galego ocupou boa parte da produción literaria do que, entre outros moitos cargos, ostentou durante case medio século a dirección do Museo de Pontevedra. Unha das súas primeiras publicacións nese ámbito foi esta esta guía de Compostela editada a comezos dos anos 30 e que nos permite contemplar como era a cidade hai case un século. 

“Terra Chá”

Manuel María. Homenaxeado no ano 2016

Como o seu propio nome indica a comarca natal de Manuel María é o tema central deste poemario. As paisaxes da contorna do río Miño, monumentos como a Torre de Vilalba ou o Pazo de Sistallo e a evocación de romarías tradicionais como a da Virxe da Saleta, en San Xiao de Mos (Castro de Rei), nutren este poemario publicado por primeira vez en 1954 e que inspirou tamén unha ruta pola zona que ten como punto de partida a casa museo do autor, situada en Outeiro de Rei.

“Hemingway en Galicia”

Carlos Casares. Homenaxeado no ano 2017

A admiración que Carlos Casares sentía por Ernest Hemingway, escritor ao que o unían vínculos narrativos e estilísticos, traduciuse nesta obra. Nela rastrexou a través das cartas e os textos de Hemingway os pasos por esta terra que deu o autor de títulos como “O vello e o mar”, obra que o propio Casares se encargou de traducir ao galego. Santiago de Compostela, A Coruña, Ourense, Vigo e Noia son algúns das localizacións ás que fai referencia Hemingway recomendando a súa visita a amigos e compañeiros de oficio. 

“Lugo”

Antón Fraguas. Homenaxeado no ano 2019

A etnografía, a xeografía e a historia de Galicia en xeral e daqueles lugares polos que pasou en distintas etapas da súa vida en particular foron os principais ámbitos de creación e divulgación literaria de Antón Fraguas. Á cidade de Lugo, onde residiu na década dos anos 50, dedicoulle unha das súas obras máis importantes, unha  monografía na que combinou un repaso á historia da cidade cunha descrición dos seus monumentos e celebracións máis importantes.

“Galicia”

Ramón Piñeiro. Homenaxeado no ano 2009

Os textos de Ramón Piñeiro, figura clave do  galeguismo e da difusión da cultura de Galicia, combínanse neste volume coas fotografías de Víctor Vaqueiro para convidar o lector a un percorrido por unha terra que o autor define como “un país da Europa húmida, encrucillada atlántica entre o norte e o sur do continente”.