Xusto á beira deste río, e xunto ao Coto de Castoia, atópase o Mosteiro de Carboeiro. Un monumento de referencia para a parroquia de Santa María de Carboeiro, no municipio pontevedrés de Silleda, que se levanta entre a abafadora e salvaxe natureza que o rodea. O inicio da obra do mosteiro remóntase ao século XI, cando o Mestre Mateo – quen deseñou os planos desta igrexa  basilical e tamén autor do Pórtico da Gloria da Catedral de Santiago de Compostela- ordena aos seus discípulos a construción. De aí, a estreita relación que une o edificio coa Catedral compostelá. E aínda que viviu a súa época de máximo esplendor entre os séculos XII e XIII baixo a dirección do Abade Fernando e foi cárcere para monxes en 1794, sufriu o abandono total no ano 1836, coincidindo coa desamortización de Mendizábal, pasando nese momento para pertencer a particulares.

Hoxe en día, a igrexa é un símbolo para a Comarca do Deza que destaca -entre outras cousas- pola súa nave maior composta por tres tramos separados por piares e capiteis con decoración vexetal e pola súa maxestosa fachada oriental cunha grande ábsida de tripla capela apoiado sobre o pedestal da cripta. Desde logo unha marabilla arquitectónica de obrigada parada para os que se atopan de visita pola zona. Os horarios de visita, permiten que se poida gozar das instalacións practicamente todos os días do ano e ademais, existe a opción de acceder ao mosteiro con visitas didácticas para coñecer a fondo a historia do lugar. 

Unha vez terminada a visita ao Mosteiro de Carboeiro, a zona ofrece moitas máis opcións de lecer ao aire libre. Se aínda quedan ánimos para camiñar, durante uns seis quilómetros pódese percorrer o carreiro Natural que comunica o mosteiro coa Fervenza do Toxa. Considerada a caída libre de auga máis alta de Galicia -70 metros-  e recoñecida dentro do proxecto Rede Natura 2000 como Lugar de Importancia Comunitaria. Con todo, o carreiro non só serve como  conector de dous puntos de interese turístico senón que brinda a posibilidade de achegarnos a elementos do patrimonio da zona, que doutra maneira non poderiamos coñecer, como son a ponte Ponche  do Demo, a ermida de San Paio ou a praia fluvial da Carixa, entre outros lugares.

A fin de contas, se o obxectivo da túa escapada é rodearche da flora e fauna galega e desconectar do bulicio das zonas máis poboadas,… hai algo mellor que seguir o son da auga para descubrir algúns dos recunchos máis belos do interior de Galicia?

O río Toxa, que flúe entre paredes desde as montañas de Forcarei, precipítase sobre si mesmo cando chega ás parroquias silledenses de Pazos e Martixe. Alcanzar a fervenza é ben doado desde a estrada N-525, que une Santiago de Compostela con Ourense. Á altura da poboación da Bandeira hai que tomar o desvío en dirección a Merza e Vila de Cruces, e despois estar atentos á sinalización. O coche pode deixarse nun pequeno aparcadoiro a uns centos de metros da fervenza, á que se chega baixando por unha ancha pista forestal. Ao regreso a subida pode facerse algo dura, pero pagará a pena despois do espectáculo natural que se vai presenciar.

E este espectáculo non é outro que o da considerada fervenza máis alta de Galicia. O río, encaixado entre paredes de granito, cae sobre unhas pozas facendo un enorme estrondo e formando nubes de vapor que colorean o aire ao cruzarse coa luz. Nesta parte de Galicia existen varios lugares nos que a flora máis común nos montes do noroeste (carballos, castiñeiros) se mistura con outras especies quizá máis propias de climas cálidos ou mediterráneos (sobreiras, érbedos) e outras propias da vexetación de ribeira (salgueiros ou freixos). Ocorre aquí, ao pé do Toxa, e tamén en contornas naturais coma os próximos Sobreirais do Arnego. Un pouco máis abaixo da fervenza o Toxa retórcese entre as pedras antes de desembocar definitivamente no Deza.

Augas arriba deste último río atópase o mosteiro de San Lourenzo de Carboeiro, totalmente rodeado por unha curva de auga. Abandonado por completo a mediados do XIX despois da chamada “desamortización”, o seu baleiro interior é impoñente. Non quedan do antigo cenobio máis que as súas estruturas, o sol que o invade e o po dun milenio. A igrexa, totalmente exenta de mobles e outros elementos, é especialmente fermosa: altas columnas con capiteis vexetais soportan as bóvedas, construídas nos séculos XII e XIII a cabalo do románico e o gótico. A restauración recente do recinto permite tanto baixar á cripta como subir ás torres, un ascenso traballoso pero imprescindible. Desde arriba pode entenderse a estratéxica situación da comunidade monacal, fundada no século X e protexida polas augas do Deza en tres dos catro puntos cardinais.

Saíndo do mosteiro, á man dereita, pode collerse un camiño, tamén fácil de andar, que nos levará ao mesmo pé da corrente. O río atravésase aquí cruzando a chamada Ponte do Demo, que une os concellos de Silleda e Vila de Cruces e recibe o seu nome de vellas lendas que sitúan a Lucifer como autor da obra. Tradicións aparte, a ponte é unha construción magnífica, cun único ollo alto e perfecto sobre o Deza, o río central dunha fértil comarca no corazón de Galicia.