Empezando polo principio, dona Emilia naceu na Coruña. Alí viviu na rúa Tabernas número 11, ao carón do xardín de San Carlos, con vistas ao mar. Hoxe en día o edificio é, desde 1978, a súa casa-museo e sede da Real Academia Galega. Aquí comezou o seu amor pola lectura, na nutrida biblioteca do pai, así como a súa a sú andaina literaria, pois aos nove anos escribía os primeiros versos e aos 15 o primeiro conto. Máis adiante, esta casa tamén sería lugar de reunións culturais e literarias, e festas e homenaxes, coma a que se lle deu a Unamuno en 1903.

Gran parte da súa obra está ambientada na Coruña, literariamente Marineda. Este trasunto aparece por vez primeira na súa novela La Tribuna, considerada a primeira novela social do proletariado fabril feminino, de 1881, que reflicte a inxustiza social na Fábrica de Tabacos. O mesmo que Marineda corresponde con Coruña, as rúas que aparecen con nomes inventados en moitos contos corresponden a rúas reais da cidade.

Ao ser filla única dunha familia moi acomodada, foi herdeira de bastantes posesións por Galicia adiante: en moitos concellos da provincia da Coruña, no de Viveiro, en Lugo, e na provincia de Pontevedra (Sanxenxo, O Grove e Poio).

Os invernos pasounos en Madrid ata os doce anos, pola actividade política do pai. Os veráns da infancia e mocidade transcorrían na Torre de Miraflores, en Sanxenxo ou no pazo de Meirás, en Sada. O Sanxenxo literario traduciuse en Portodor “a comarca máis pintoresca que soñarse puede”. 

O pazo de Meirás, construído no XIX enriba das ruínas doutro edificio, ao estilo romántico, ten dúas torres. Na máis coñecida, a torre maior, a que lle dicía “Torre de la Quimera”, tiña ela a súa biblioteca. De feito, a súa novela máis autobiográfica é La Quimera, e está ambientada alí. Foi neste pazo onde celebrou a súa  voda con José Quiroga Pérez de Deza, no 1868. 

Que seu marido fose do Carballiño, determinou para Dona Emilia a súa pegada na zona, pois os Quiroga, familia fidalga, tiñan casa na Praza Maior e varias posesións no Carballiño, no Irixo, en Banga e en Cimadevilla. Pasaban longas tempadas na Casona de Catasós, en Lalín, nas fragas inspiradoras de Los pazos de Ulloa. Tamén adoitaban acodir ao pazo de Banga pola vendima. Por certo, que otra novela súa, El cisne de Vilamorta, está ambientada no Carballiño e no pazo de Banga. 

Despois da voda viviron en Santiago unha tempada e, cando o pai foi elixido deputado polas cortes, marcharon a Madrid, onde dona Emilia xa se meteu de cheo no mundo literario. Cando o pai desencatouse da política, deixaron a capital e aproveitaron para viaxar por toda Europa.

O castelo de Santa Cruz, en Oleiros, tamén foi lugar de veraneo. Despois da separación da escritora, sería a residencia do ex marido, mentres ela vivía entre Meirás e Madrid, principalmente. 

A provincia de Pontevedra, “el País de las Rías”, tamén acolleu a escritora. Ademais do Miraflores da infancia, un dos destinos recurrentes na madureza foi o balneario de Mondariz. Co motivo inicial de curar unha afección hepática, convertiuno na súa residencia de verán entre 1887 e 1920. Segundo ela “Mondariz cura os estragos del pensamiento y los males de la civilización”. Ademais de acodir a flor e nata de Galicia e Portugal, o balneario era un fervedoiro de intelectuais e librepensadores e, ademais, de encontros amorosos. E tamén se deixaba caer polo balneario da Toxa, onde mesmo fundou o hospital de pobres.

Podemos dicir que Emilia Pardo Bazán, esta galega universal, viaxeira, literata, gastrónoma e douscentos etcéteras, deixouse notar alí por onde pasou. Se facemos un reconto das estatuas adicadas en Galicia a súa figura, vémolas diseminadas por moitos lugares nos que estivo. O mesmo que ela levou os lugares á súa obra. Morreu en Madrid, o 12 de maio de 1921.

A vila depositaria do seu legado

Rianxo

Este ano fíxose unha década da inauguración de Casa Museo Manuel Antonio en Rianxo. Como lembra a placa colocada na fachada deste inmoble situado na Rúa de  Abaixo, foi alí onde Manuel Antonio naceu no 1900, onde viviu ata cumprir os dous anos e onde pasou diversas tempadas ata o seu falecemento en 1930. Fotografías antigas da localidade transportan ao visitante ata o Rianxo da infancia e mocidade de Manuel Antonio e ábrenlle as portas ao ambiente no que se desenvolveu a súa vida e a súa obra. Todo tipo de obxectos que o poeta foi gardando xa desde a súa infancia, textos, cartas e outros materiais diversos, así como contidos audiovisuais permiten un achegamento ao autor de “De catro a catro”.

Pero non é a Casa Museo o único lugar co que a localidade de Rianxo quixo lembrar e homenaxear a Manuel Antonio. O poeta dá nome ao paseo que acompaña a fachada marítima da vila e o seu busto está presente no xardín anexo. A escultura, obra do artista Ramón Conde, foi colocada hai agora 21 anos, no centenario do nacemento de Manuel Antonio e durante aquela mesma xornada o concello procedeu a declaralo fillo predilecto da localidade.

Outra placa conmemorativa lémbrao tamén no cemiterio municipal rianxeiro, xunto á lápida que sinala a tumba na que os restos do insigne poeta descansan xunto cos do seu pai, falecido tamén de forma prematura por mor da tuberculose cando Manuel Antonio tiña só 4 anos.

O espertar do compromiso

Vigo

A cidade de Vigo xogou un papel crucial na vida e a obra de Manuel Antonio. A ela mudouse en 1919 para estudar náutica e alí foi onde se fixo máis patente a súa aposta polas vangardas literarias e o seu compromiso político tras entrar en contacto cos principais representantes do galeguismo da época. “Vigo está tan lonxe / que se  desorientan as cartas mariñas” escribiu en “Lecer”, un dos poemas da súa obra “De  catro a  catro”, tal como recolle a placa colocada na fachada do edificio do paseo Alfonso XII onde Manuel Antonio viviu ata o ano 1923. Desde alí podía divisar unha ampla panorámica da cidade e a ría que talvez lle serviu de fonte de inspiración para algúns versos. Ademais, o poeta rianxeiro dá nome a un dos centros educativos da cidade de Vigo: o Centro Integrado de Formación Profesional Manuel Antonio, herdeiro da antiga Universidade Laboral de Vigo fundada en 1976. 

Unha homenaxe longamente esperada 

Illa Malveira Grande (Vilagarcía de Arousa)

En 1935, con motivo do quinto aniversario da morte de Manuel Antonio, un grupo de intelectuais propuxeron desde Vilagarcía de Arousa levantar un monólito en recordo do poeta. A súa proposta contou co apoio de destacadas personalidades como Castelao e Filgueira Valverde, aínda que non se chegou a materializar. Oitenta anos despois, o proxecto foi retomado e materializado nun lugar cheo de simbolismo. “Manuel Antonio. Poeta do Mar, 1900-1930. Vilagarcía, 1935. Rianxo, 2015” pódese ler no pequeno monólito colocado na Illa  Malveira Grande, no arquipélago de Cortegada, un pequeno pedazo de terra bañado polo mar que inspirou os versos de Manuel Antonio. A característica estrela co que o poema adornou algúns dos seus cadernos preside esta peza situada do corazón da Ría de Arousa. 

O vínculo coa terra que o viu nacer queda tamén patente no desenvolvemento dos personaxes de obras tan notables como “La Colmena” ou “La familia de Pascual Duarte”, e nos seus últimos textos o autor non perdeu a oportunidade de volver á súa terra. É aí onde os seus personaxes depositan o seu legado cultural, movéndose desde as costas do mar galego ata as paisaxes de interior. Repasamos a vida e a obra do aclamado escritor para viaxar, xunto cos protagonistas de varias das súas novelas, a través dalgúns dos escenarios dunha terra coa que xamais perdeu o seu nexo de unión. “Son, síntome e proclámome galego. E non se é nunca nada nin por casualidade nin impunemente”.

Tui

A localidade fronteiriza presume dunha estreita relación con Cela, posto que o pai do escritor naceu alí e o seu avó foi alcalde a comezos do século pasado. Sendo neno, Cela pasou diversas tempadas estivais en Tui e xa de adulto non deixou de regresar a esa localidade con frecuencia para lembrar aquela época. É por iso polo que foi nomeado fillo adoptivo e polo que unha céntrica rúa leva o seu nome propiciando que o recordo de Cela estea sempre presente. O escritor foi pregoeiro das festas patronais de San Telmo no ano 1973 e naquel discurso desvelou algúns dos recordos da súa infancia tudense, tal como fixera xa previamente en “La Rosa” (1959) e como volvería facer en “Memorias, entendimientos y voluntades” (1993).

Vigo

Catro anos da súa infancia (de 1921 a 1925) pasou Camilo José Cela vivindo na cidade de Vigo, tal como lembra a placa que o propio escritor inaugurou en abril de 1986 no edificio situado na confluencia das rúas Policarpo Sanz e Velázquez Moreno. Dita placa, realizada en bronce, inclúe a reprodución dunha imaxe do autor daquela época da súa infancia, pero non é a única efixie de Cela que se pode ver en Vigo. No céntrico parque situado entre as rúas Pi e Margall e Torrecedeira, e bautizado co nome do escritor hai un busto obra do escultor Francisco Otero Besteiro que foi inaugurado no ano 1991.

A Coruña

A Coruña é unha das cidades que aparecen de forma recorrente na obra de Cela. Atopámola por exemplo en “La familia de Pascual Duarte” (1942), cando o protagonista viaxa ata alá co obxectivo de emigrar a América e queda un ano e medio vivindo na cidade e realizando diversos traballos. Tamén aparece representada en “La cruz de San Andrés” (1994) e “Del Miño al Bidasoa” (1976). En xusta correspondencia a cidade púxolle o nome de Cela a unha das súas avenidas. Ademais, no barrio de Cidade Xardín álzase un palacete coñecido polo nome de Casa Felisa que é moi coñecido por ter sido a residencia de Cela a comezos dos anos 40. Alí foi acollido polo matrimonio formado por unha irmá da súa nai e o arquitecto Eduardo Rodríguez-Losada  Rebellón e alí xestouse, precisamente “La familia de Pascual Duarte”.

Terras de Ourense

O mapa que dá a benvida ao lector de “Mazurca para dos muertos” (1983) convídalle a entrar no espazo xeográfico onde se citan as provincias de Pontevedra, Lugo e Ourense, aínda que serán sobre todo dous municipios desta última (Piñor e San Cristovo de Cea) os que se converterán nos escenarios centrais de moitos dos episodios da novela. Cela intérnase así na terra na que habitaron os seus antepasados por liña paterna antes de dirixirse a Tui para construír unha novela costumista e vangardista ao mesmo tempo que pasea polos montes da zona e entre as pedras centenarias do mosteiro de Oseira e da igrexa de Santa María de Carballeda. As rúas da cidade de Ourense e as augas e as lendas da lagoa de Antela, na comarca da Limia, déixanse ver tamén nesta obra pola que Cela recibiu o Premio Nacional de Literatura.

Costa da Morte

Se “ Mazurca para dos muertos” reflicte o mundo rural, “Madera de boj” (1999) asómase ao litoral de de Galicia para retratar as xentes do mar. Trátase dun proxecto que roldou a mente do escritor durante varias décadas e que se comezou a materializar a mediados dos anos 80, cando realizou a primeira dunha longa serie de visitas a Fisterra e a Costa da Morte. Instalado nun chalé da praia de Langosteira durante varios veráns, Cela percorreu desde alí algúns dos lugares máis emblemáticos da comarca e mergullouse no ambiente local e mariñeiro en busca de testemuños e inspiración para unha obra na que o relato dos naufraxios ocorridos ao longo de varios séculos foi guiando os seus pasos e as súas páxinas por toda a Costa da Morte: escenarios e traxedias de Malpica, Corme, Laxe, Camariñas,  Muxia, Cee ou Corcubión aparecen tamén nun texto cuxa xénese selou a estreita relación de Cela e esa mítica comarca. Como testemuño daquela etapa quedan, ademais das propias páxinas de “Madera de boj” a estrada que conduce ata a praia de Langosteira, que foi bautizada como Corredoira de Don Camilo, e o monólito co busto de Cela e a placa conmemorativa que se pode ver ao comezo dese mesmo areal.

Padrón

O municipio que o viu nacer e no que foron enterrados os seus restos mortais é o lugar de Galicia onde a pegada de Cela está máis presente. Alí, entre as paisaxes da súa infancia en Iria Flavia, o fogar familiar e a liña férrea que propiciou que se asentase en Galicia o seu avó materno, John Trulock, presérvase o seu legado. A antiga Casa dos Cóengos de Iria Flavia acolle a sede da Fundación Camilo José Cela e do Museo Camilo José Cela. “Entre estas paredes de pedra […], faise realidade o meu soño de devolverlle á terra galega todo canto me deu e que é fidedigna mostra, o inequívoco sinal de que vivín”, deixou dito o propio Cela e así é debido a que a institución ofrece aos seus visitantes a oportunidade de achegarse á figura de Cela a través de obxectos relacionados coa súa vida e a súa obra, así como de coleccións de pinturas, debuxos, hemeroteca e outros materiais diversos. Integrado dentro do museo e coa colaboración da Fundación de Ferrocarrís Españois pódese visitar tamén o Museo do Ferrocarril John Trulock. Alí móstranse pezas históricas como uniformes, unha colección de farois ou o tapiz da compañía The West, así como a recreación dunha estación de época, un antigo vagón de mercadorías e unha locomotora de vapor que transportarán ao visitante á época na que a empresa da que era xerente John Trulock construíu a primeira liña férrea de Galicia: entre Santiago de Compostela e o porto do Carril, na ría de Arousa. Ademais, fronte aos museos álzase a igrexa de Santa María de Iria Flavia, en cuxo cemiterio está a tumba de Cela, e na praza situada xunto ao camposanto pódese ver o busto en bronce do escritor que realizou o escultor Pablo Serrano. Xa no centro de Padrón, outro monumento, obra de Manuel Ferreiro Baía, inmortaliza tamén ao autor.