A provincia conserva algunhas das vilas históricas máis singulares de Galicia. Allariz, Ribadavia, Vilanova dos Infantes, Castro Caldelas e Monterrei ofrecen cinco formas diferentes de achegarse a aquel tempo no que reis, nobres, comerciantes, peregrinos e labregos deixaron a súa pegada no territorio.

Allariz: unha vila ligada aos reis

Á beira do río Arnoia, Allariz é un dos grandes conxuntos históricos da provincia. A súa importancia medieval está vinculada, entre outras cousas, á súa condición de sede da corte do Reino de Galicia.

Chegar á vila pola Ponte de Vilanova, do século XIII, é xa unha forma de entrar na súa historia. Ao outro lado da ponte aparecen as rúas do casco histórico, as antigas igrexas románicas e as casas que conservan o trazado da antiga vila medieval.

O paseo pode continuar xunto ao Arnoia, onde o patrimonio se mestura con antigos muíños, fábricas de curtumes e outras construcións que lembran a importancia que tiveron durante séculos os oficios vinculados ao río.

Allariz permite así descubrir unha Idade Media que non se atopa unicamente nos castelos, senón tamén nas rúas, nas igrexas e na relación da vila coa auga.

Ribadavia: entre castelos, viño e memoria xudía

No corazón do Ribeiro atopamos Ribadavia, unha vila cuxa historia medieval está estreitamente relacionada co comercio e coa presenza dunha importante comunidade xudía.

O seu casco histórico conserva un entramado de rúas estreitas, prazas e casas que convidan a perderse sen présa. A antiga xudaría, A Alxama, constitúe un dos espazos máis interesantes para descubrir esa parte da historia da vila.

O castelo dos Sarmiento, situado no propio casco histórico, lembra ademais o poder dos señores que dominaron estas terras. Aínda que do recinto orixinal só se conservan algúns elementos, aínda podemos recoñecer restos das súas murallas, torres e antigas portas.

E para completar a viaxe por Ribadavia, nada mellor que achegarse ao Ribeiro, un territorio no que o viño, a paisaxe e a historia levan séculos camiñando xuntos.

Vilanova dos Infantes: unha pequena vila detida no tempo

En Celanova atopamos un deses lugares que sorprenden precisamente pola súa escala. Vilanova dos Infantes conserva un dos conxuntos medievais máis singulares de Galicia, cunha rede de pequenas rúas empedradas e casas de granito que se adaptan ao terreo.

A súa imaxe máis recoñecible é a Torre de Vilanova, único vestixio do antigo castelo que dominaba a vila. A fortaleza foi destruída durante as revoltas irmandiñas, pero a torre permanece como testemuño daquel pasado.

Pasear polas súas prazas, descubrir as antigas fontes ou achegarse ás adegas escavadas na rocha permite imaxinar a vida cotiá dunha pequena comunidade medieval.

É, quizais, unha desas visitas nas que non cómpre buscar grandes monumentos para sentirse parte da historia.

Castro Caldelas: unha vila arredor dun castelo

En plena Ribeira Sacra ourensá, Castro Caldelas érguese sobre unha elevación desde a que domina o val do río Edo. O seu casco histórico conserva un marcado carácter medieval, con rúas estreitas e empedradas que conducen ata o seu gran protagonista: o castelo.

A fortaleza foi construída no século XIV e conserva torres, murallas, patio de armas e outros elementos que permiten comprender como eran estes recintos defensivos. A historia do castelo tamén está ligada ás revoltas irmandiñas do século XV, cando sufriu importantes danos antes de ser reconstruído.

Pero Castro Caldelas é moito máis ca a súa fortaleza. As casas brasonadas, as galerías e as rúas que soben cara ao castelo forman un conxunto no que aínda resulta doado recoñecer a estrutura dunha antiga vila medieval.

E desde o alto, a paisaxe da Ribeira Sacra lembra por que este lugar tivo durante séculos unha importancia estratéxica.

Monterrei: unha fortaleza sobre o val do Támega

A viaxe remata no sur de Ourense, nun dos grandes conxuntos fortificados de Galicia. Monterrei érguese nunha posición elevada desde a que domina o val do Támega e as terras próximas á fronteira con Portugal.

A fortaleza ten as súas orixes na Idade Media e foi medrando co paso dos séculos ata converterse nun gran conxunto defensivo e residencial. Torres, murallas, igrexa, hospital de peregrinos e outros edificios forman unha auténtica acrópole desde a que se entende a importancia estratéxica deste territorio.

Pero Monterrei tamén foi un lugar de cultura. Entre os seus muros funcionou unha imprenta e en 1494 imprimiuse alí o Missale Auriense, considerado o primeiro libro impreso en Galicia.

Hoxe, percorrer o recinto e contemplar desde as súas murallas o val do Támega é achegarse a unha parte fundamental da historia de Galicia.

Cinco vilas para descubrir a Galicia medieval

Allariz, Ribadavia, Vilanova dos Infantes, Castro Caldelas e Monterrei mostran cinco formas diferentes de entender a Galicia medieval.

Vilas de reis e comerciantes, antigas xudarías, pequenas vilas fortificadas, castelos señoriais e grandes fortalezas fronteirizas. Cada unha conserva unha parte daquela historia e, ao mesmo tempo, unha forma diferente de relacionarse coa paisaxe que a rodea.

O mellor é que este patrimonio non está encerrado nos museos. Descóbrese camiñando por unha rúa empedrada, cruzando unha ponte, entrando nunha igrexa, subindo ata unha torre ou simplemente contemplando desde o alto o val que durante séculos estivo baixo a mirada dos seus habitantes.

Porque en Ourense a Idade Media non só se estuda: tamén se pode percorrer.

Anímaste a emprender esta viaxe pola Galicia medieval?

A presenza xudía en Galicia está documentada desde o século XI e estendeuse por diferentes localidades ata 1492. Houbo comunidades en lugares como Ourense, Allariz, Monterrei ou Pontevedra, pero Monforte de Lemos, Ribadavia e Tuison as tres cidades galegas que actualmente forman parte da Rede de Xuderías de España – Camiños de Sefarad, unha rede que recupera e pon en valor este patrimonio histórico, artístico e cultural.

Monforte de Lemos: entre fortalezas e rúas medievais

No corazón da Ribeira Sacra, Monforte de Lemos conserva a memoria dunha comunidade xudía que foi medrando especialmente a partir do século XII.

Comeza a visita no monte de San Vicente, onde atoparás o mosteiro de San Vicente do Pino, a Torre da Homenaxe e o Pazo dos Condes de Lemos. Na Torre da Homenaxe aínda se poden descubrir estrelas de David gravadas nalgúns perpiaños.

Desde aquí, o paseo descende cara á Porta Nova e continúa pola rúa Falagueira, antiga vía principal da xudería. O itinerario permite descubrir antigos espazos vinculados ás vivendas xudías e aos restos dunha sinagoga, antes de continuar por rúas como a Pescadería, a Zapatería ou Abelardo Baanante.

Ribadavia: o corazón xudeu do Ribeiro

En Ribadavia, a memoria sefardí forma parte da identidade da vila. A súa comunidade xudía tivo unha importante presenza desde os séculos XII e XIII, moi vinculada ao comercio e ao viño do Ribeiro.

Pasea desde a praza Maior polo antigo barrio xudeu, descubre as súas rúas medievais e achégate á praza da Madalena e á Porta Nova de Abaixo.

Para coñecer mellor esta historia, visita o Museo Sefardí de Galicia, situado no Pazo dos Condes de Ribadavia. E se viaxas durante a Festa da Istoria, poderás vivir unha experiencia moi especial: a recreación dunha voda xudía medieval.

Tui: a pegada xudía xunto ao Miño

Xunto á fronteira portuguesa, Tui conserva numerosos testemuños do seu pasado xudeu.

Un dos máis sorprendentes atópase na catedral de Santa María, cuxo claustro gótico conserva unha menorá. Desde alí podes percorrer as antigas rúas da xudería e descubrir lugares relacionados coa vida desta comunidade.

Entre eles destacan a Casa de Salomón, do século XV, a Torre do Xudeu e a Porta Pía ou Porta da Pila. A visita pode completarse no Museo Diocesano da catedral, onde se conservan cinco sambenitos da Inquisición.

Tres destinos e unha historia común para descubrir unha Galicia diferente, camiñando polos seus cascos históricos e viaxando ao pasado.

Anímaste a percorrer as xuderías de Galicia e descubrir a pegada sefardí que permanece entre as súas rúas? Descubre as rutas completas aquí.

Ceos grises que se mesturan co verde intenso dos bosques, o son da chuvia deslizando polas rúas e os regatos, o vento que xoga coas follas e as ondas xigantes golpeando a costa… Como di o refrán galego: “Se chove, que chova”.

E nestes días, que se fai? Hai unha infinidade de plans para refuxiarse da chuvia e gozar da cultura, da gastronomía e da natureza dende o interior.

Aquí deixámosche varias ideas para gozar só, en parella, con amigos ou en familia.

Descubre museos e espazos culturais

Podes comezar visitando museos e espazos culturais, como o Museo de Belas Artes da Coruña, o Museo Provincial de Lugo, o Museo Arqueolóxico de Ourense ou o Museo de Pontevedra.

En Vigo, por exemplo, o Museo do Mar de Galicia permite explorar a historia marítima, exposicións sobre pesca e un acuario, todo nun entorno fermoso xunto ao mar.

Os museos etnográficos tamén ofrecen unha mirada íntima á vida tradicional galega.

Como consello, elixe un museo pola mañá e combina a visita cun café e un doce galego no casco histórico.

Reláxate cun plan termal

Un día chuvioso é a escusa perfecta para coidarse e relaxarse. Galicia é unha das rexións con máis recursos termais de Europa, con mananciais e balnearios en todas as provincias.

Dende as Burgas de Ourense, pasando polas Termas de Guitiriz en Lugo, ata o balneario de Mondariz en Pontevedra, hai opcións para todos os gustos.

Goza dun circuíto termal e, despois, da gastronomía local: a chuvia convértese nun aliado do descanso.

Pasea por mosteiros, pazos e edificios históricos

Outra opción é visitar o interior de mosteiros, pazos e edificios históricos. Aínda que chova, estes espazos cobran un encanto especial: a pedra mollada, o silencio e os corredores con eco crean unha atmosfera única.

Dende o Mosteiro de Oseira en Ourense, o Pazo de Oca e Pazo de Rubiáns en Pontevedra, o Castelo de San Antón na Coruña ou a Muralla Romana de Lugo, Galicia ofrece recunchos onde a historia se goza mesmo baixo a chuvia.

Comeza o día cun bo almorzo e complétalo coa visita a un mosteiro ou pazo.

Goza de mercados, gastronomía e enoturismo

Estes momentos, refuxiados da chuvia, saben aínda mellor. Descubre os mercados locais con produtos frescos, como o mercado da Praza de Lugo na Coruña, o mercado municipal de Lugo, a ruta do viño Ribeiro en Ourense ou o mercado do Grove en Pontevedra.

Logo, pasea con calma polas súas rúas e goza dos pratos típicos da temporada, como un caldo galego quente.

E para completar a experiencia, por que non visitar unha bodega e participar nunha cata guiada? A chuvia fóra só fará que estes momentos sexan máis cálidos e acolledores.

En Galicia, a chuvia non é un obstáculo, senón unha oportunidade para descubrir a súa cultura, a súa gastronomía e o seu patrimonio dende dentro. Garda o paraugas, busca o teu refuxio favorito e deixa que o son da chuvia acompañe o teu plan preferido.

Xusto á beira deste río, e xunto ao Coto de Castoia, atópase o Mosteiro de Carboeiro. Un monumento de referencia para a parroquia de Santa María de Carboeiro, no municipio pontevedrés de Silleda, que se levanta entre a abafadora e salvaxe natureza que o rodea. O inicio da obra do mosteiro remóntase ao século XI, cando o Mestre Mateo – quen deseñou os planos desta igrexa  basilical e tamén autor do Pórtico da Gloria da Catedral de Santiago de Compostela- ordena aos seus discípulos a construción. De aí, a estreita relación que une o edificio coa Catedral compostelá. E aínda que viviu a súa época de máximo esplendor entre os séculos XII e XIII baixo a dirección do Abade Fernando e foi cárcere para monxes en 1794, sufriu o abandono total no ano 1836, coincidindo coa desamortización de Mendizábal, pasando nese momento para pertencer a particulares.

Hoxe en día, a igrexa é un símbolo para a Comarca do Deza que destaca -entre outras cousas- pola súa nave maior composta por tres tramos separados por piares e capiteis con decoración vexetal e pola súa maxestosa fachada oriental cunha grande ábsida de tripla capela apoiado sobre o pedestal da cripta. Desde logo unha marabilla arquitectónica de obrigada parada para os que se atopan de visita pola zona. Os horarios de visita, permiten que se poida gozar das instalacións practicamente todos os días do ano e ademais, existe a opción de acceder ao mosteiro con visitas didácticas para coñecer a fondo a historia do lugar. 

Unha vez terminada a visita ao Mosteiro de Carboeiro, a zona ofrece moitas máis opcións de lecer ao aire libre. Se aínda quedan ánimos para camiñar, durante uns seis quilómetros pódese percorrer o carreiro Natural que comunica o mosteiro coa Fervenza do Toxa. Considerada a caída libre de auga máis alta de Galicia -70 metros-  e recoñecida dentro do proxecto Rede Natura 2000 como Lugar de Importancia Comunitaria. Con todo, o carreiro non só serve como  conector de dous puntos de interese turístico senón que brinda a posibilidade de achegarnos a elementos do patrimonio da zona, que doutra maneira non poderiamos coñecer, como son a ponte Ponche  do Demo, a ermida de San Paio ou a praia fluvial da Carixa, entre outros lugares.

A fin de contas, se o obxectivo da túa escapada é rodearche da flora e fauna galega e desconectar do bulicio das zonas máis poboadas,… hai algo mellor que seguir o son da auga para descubrir algúns dos recunchos máis belos do interior de Galicia?

Empezando polo principio, dona Emilia naceu na Coruña. Alí viviu na rúa Tabernas número 11, ao carón do xardín de San Carlos, con vistas ao mar. Hoxe en día o edificio é, desde 1978, a súa casa-museo e sede da Real Academia Galega. Aquí comezou o seu amor pola lectura, na nutrida biblioteca do pai, así como a súa a sú andaina literaria, pois aos nove anos escribía os primeiros versos e aos 15 o primeiro conto. Máis adiante, esta casa tamén sería lugar de reunións culturais e literarias, e festas e homenaxes, coma a que se lle deu a Unamuno en 1903.

Gran parte da súa obra está ambientada na Coruña, literariamente Marineda. Este trasunto aparece por vez primeira na súa novela La Tribuna, considerada a primeira novela social do proletariado fabril feminino, de 1881, que reflicte a inxustiza social na Fábrica de Tabacos. O mesmo que Marineda corresponde con Coruña, as rúas que aparecen con nomes inventados en moitos contos corresponden a rúas reais da cidade.

Ao ser filla única dunha familia moi acomodada, foi herdeira de bastantes posesións por Galicia adiante: en moitos concellos da provincia da Coruña, no de Viveiro, en Lugo, e na provincia de Pontevedra (Sanxenxo, O Grove e Poio).

Os invernos pasounos en Madrid ata os doce anos, pola actividade política do pai. Os veráns da infancia e mocidade transcorrían na Torre de Miraflores, en Sanxenxo ou no pazo de Meirás, en Sada. O Sanxenxo literario traduciuse en Portodor “a comarca máis pintoresca que soñarse puede”. 

O pazo de Meirás, construído no XIX enriba das ruínas doutro edificio, ao estilo romántico, ten dúas torres. Na máis coñecida, a torre maior, a que lle dicía “Torre de la Quimera”, tiña ela a súa biblioteca. De feito, a súa novela máis autobiográfica é La Quimera, e está ambientada alí. Foi neste pazo onde celebrou a súa  voda con José Quiroga Pérez de Deza, no 1868. 

Que seu marido fose do Carballiño, determinou para Dona Emilia a súa pegada na zona, pois os Quiroga, familia fidalga, tiñan casa na Praza Maior e varias posesións no Carballiño, no Irixo, en Banga e en Cimadevilla. Pasaban longas tempadas na Casona de Catasós, en Lalín, nas fragas inspiradoras de Los pazos de Ulloa. Tamén adoitaban acodir ao pazo de Banga pola vendima. Por certo, que otra novela súa, El cisne de Vilamorta, está ambientada no Carballiño e no pazo de Banga. 

Despois da voda viviron en Santiago unha tempada e, cando o pai foi elixido deputado polas cortes, marcharon a Madrid, onde dona Emilia xa se meteu de cheo no mundo literario. Cando o pai desencatouse da política, deixaron a capital e aproveitaron para viaxar por toda Europa.

O castelo de Santa Cruz, en Oleiros, tamén foi lugar de veraneo. Despois da separación da escritora, sería a residencia do ex marido, mentres ela vivía entre Meirás e Madrid, principalmente. 

A provincia de Pontevedra, “el País de las Rías”, tamén acolleu a escritora. Ademais do Miraflores da infancia, un dos destinos recurrentes na madureza foi o balneario de Mondariz. Co motivo inicial de curar unha afección hepática, convertiuno na súa residencia de verán entre 1887 e 1920. Segundo ela “Mondariz cura os estragos del pensamiento y los males de la civilización”. Ademais de acodir a flor e nata de Galicia e Portugal, o balneario era un fervedoiro de intelectuais e librepensadores e, ademais, de encontros amorosos. E tamén se deixaba caer polo balneario da Toxa, onde mesmo fundou o hospital de pobres.

Podemos dicir que Emilia Pardo Bazán, esta galega universal, viaxeira, literata, gastrónoma e douscentos etcéteras, deixouse notar alí por onde pasou. Se facemos un reconto das estatuas adicadas en Galicia a súa figura, vémolas diseminadas por moitos lugares nos que estivo. O mesmo que ela levou os lugares á súa obra. Morreu en Madrid, o 12 de maio de 1921.

O Castelo de Santa Cruz, por exemplo, está nunha illa, que máis se pode pedir? Foi construído no século XVI na ría da Coruña, enfronte das praias do Porto de Santa Cruz, para defensa dos ataques por mar. Despois da súa función militar, o castelo foi propiedade de Pardo Bazán e familia e, máis tarde, serviu como residencia para orfos de militares. Tras unha etapa de abandono, pasou a ser propiedade do concello de Oleiros e, desde 2001, é sede do CEIDA (Centro de Extensión Universitaria e Divulgación Ambiental de Galicia), o que tamén o fai destino de interese educativo. Hoxe en día xa non temos que ir en barca, porque hai unha longa pasarela peonil que une a illa co paseo de Santa Cruz. Ademais de ver exposicións ou facer actividades medioambientais, podemos gozar do paseo polos xardíns e pola pasarela que circunda a illa, con boas vistas da Coruña e Santa Cruz, e bos alxubes polo camiño para contar contos.

O Castelo de San Antón levantouse na mesma época e polo mesmo motivo, no illote de San Antón, hoxe unido á Coruña. Do XVI ao XVIII tivo función defensiva e como prisión, e máis tarde, foi lazareto para illar aos mariñeiros que viñan con algunha enfermidade infecciosa Desde 1968 acolle o Museo Arqueolóxico e Histórico da Coruña, con valiosas pezas castrexas. Ademais do interese didácto que que iso supón, o edificio en sí trasládanos a un mundo irreal, sobre todo cando baixamos ao pozo dos desexos, nun alxibe escuro e misterioso onde tes que botar unha moeda e pedir un desexo. 

Na ría de Ferrol construíronse no século XVI tres castelos que formaban o «triángulo de fogo». So polo nome xa paga a pena achegarse. Eran o castelo de San Martiño, do que hoxe non fica nada; o de San Felipe e o da Palma. Entre os tres, dominaban a ría cos canóns e, para evitar o paso dos navíos invasores, amañaban entre eles unha cadea no mar, grazas ao cal rexeitaron moitos ataques. O que coñecemos hoxe do castelo de San Felipe é do s XVIII. É un exemplo típico de batería abaluartada. O castelo da Palma, en Mugardos, despois de sucesivas remodelacións, foi usado como prisión. Hoxe so é visitable na tempada de verán. Os dous teñen amplas terrazas para brincar.

Xa nas Rías Baixas, podemos pasalo moi ben no Castelo de Soutomaior. É un conxunto metade fortaleza medieval metade pazo neogótico do XIX. O seu morador máis coñecido foi Pedro Álvarez de Soutomaior (Pedro Madruga) que viviu nel no século XV, na época das revoltas irmandiñas. O castelo foi cambiando de mans e, no século XIX, os marqueses De la Vega de Armijo reformárono á moda neogótica e deseñaron o parque e os xardíns, con gran riqueza de especies. Xa no século XX o castelo foi adquirido pola deputación de Pontevedra, que o rehabilitou. A visita ao castelo convírtese nunha viaxe no tempo, pois conta con ponte levadiza e todo e, ademais das estancias restauradas, ten espazo museístico e variados programas de ocio e cultura ao longo do ano: visitas teatralizadas, obradoiros, mercados de nadal… e moita programación específica para público infantil.

Tamén ten moita historia o Castelo de Sobroso. Para empezar, parece un castelo de conto, subido no alto do monte Landín. Desde arriba, podemos ver Vilasobroso e o Val do Condado ata a fronteira con Portugal. É un castelo medieval que foi restaurado no século XX. Por el pasaron moitas personaxes históricas, por exemplo, dona Urraca, que foi retida aquí pola súa irmá, Tareixa de Portugal, e polo Conde de Traba. A lenda dí que fuxiu polo pasadizo subterráneo do castelo, atravesando os recunchos do monte ata chegar ás beiras do río Tea, desde onde marcharía a León. No castelo, tamén se celebrou a voda de Dinis I de Portugal con Isabel de Aragón. E mesmo foi coroado Alfonso VII. Como todos os castelos, tivo varios donos, entre eles o propio Pedro Madruga, ata que acabou en mans do concello no século XX. O interior está rehabilitado e danos idea de como vivía a xente hai moitos séculos. Tamén é sede do Centro de Recuperación e Difusión da Cultura Popular do concello de Ponteareas, con museo do traxe galego e etnográfico. No exterior hai unha boa extensión de campo e árbores do país.

E, ao carón da praia, en Baiona, recorta o ceo o Castelo de Monterreal, tamén coñecido como fortaleza do monte do Boi. A súa época de esplendor transcorreu nos séculos XV e XVI. Daquela, o conde de Gondomar púxolle Monterreal en honor dos Reis Católicos. Unha gran muralla o rodea, pois antigamente a cidade estaba dentro. Está moi ben conservado, aínda que ten engadidos bastante posteriores. Tamén ten un paseo que o circunda por fóra. A este porto arribou a carabela Pinta desde América, o 1 de marzo de 1493. A súa réplica está amarrada no molle e pódese visitar, como colofón da excursión. Conmemorando a data, cada ano o primeiro fin de semana de marzo, celébrase a Festa da Arribada.

E rematamos con outro da realeza, o Castelo de Monterrei, na provincia de Ourense. É unha das fortalezas mellor conservadas e, en realidade, unha acrópole, con hospital de peregrinos e todo. No seu tempo foi estratéxico na defensa na fronteira con Portugal. Tamén facía o seu labor cultural, de feito, aquí imprimiuse o primeiro incunable galego: o Missale auriense. Ten museo e parador, e moitos recovecos nos que viaxar a outra época.

Pode que o primeiro que nos veña á mente sexa a Cidade da Cultura (2011), no monte Gaiás, en Santiago de Compostela. Este complexo arquitectónico que xa é parte do monte, foi deseñado por Peter Eisenman (agás as Torres Hejduk, de Hejduk, e o edificio Fontán, rematado por Perea). Como o seu nome indica, non estamos ante un museo senón nunha cidade, coas súas rúas, as súas prazas e os seus xardíns e, incluso, a súa pista de skate! Tanto ten que ver que ata se fan visitas arquitectónicas comentadas. Diferentes espazos teñen diferentes usos: Biblioteca de Galicia, Arquivo de Galicia, Centro de Emprendemento (con espazo co-working e viveiro de empresas), Museo Centro Gaiás (alberga exposicións temporais), Centro de Innovación Cultural (sede da AMTEGA, Axencia para a Modernización Tecnolóxica de Galicia, e do CPDI, Centro de Procesamento de Datos Integral), Torres Hejduk (espazo expositivo). Sí, podemos dicir que a cidade é bastante completa. Alí fanse exposicións, concertos, feiras, espectáculos de teatro, de danza…

Seguindo en Santiago, outras referencias contemporáneas de gran valor son as obras de Álvaro Siza, premio Pritzker no 1992, como o Centro Galego de Arte Contemporánea (1993) ou a Facultade de Ciencias da Comunicación (1999).

Outro edificio emblemático da Galicia moderna é a Domus (1995). Está na Coruña, fronte ao mar, e presume de ser o primeiro museo interactivo do mundo adicado íntegramente ao ser humano. É obra de Arata Isozaki, tamén Pritzker no 2019, que o concibiu como un barco coa vea de cara ao mar, sorteando os ventos cara ao futuro. En canto ao contido, síguese o concepto participativo da Casa das Ciencias (1985), mais no referido ao ser humano (evolución, corpo, mente, xenética…). Conta con máis de 150 módulos interactivos, ademais de exposicións temporais, sala de cine 3D e laboratorio aberto. Xunto á Casa das Ciencias e o Aquarium Finisterrae (1999) forma parte dos Museos Científicos Coruñeses. Por certo, que a cidade tamén alberga outro museo científico, este de carácter estatal: o MUNCYT (2006), no edificio Prisma de Cristal proxectado por Victoria Acebo e Ángel Alonso.

E, falando de museos interactivos e de edificios emblemáticos, aí temos o MIHL (ou Museo Interactivo da Historia de Lugo), de 2012. Erixiuse na época na que a muralla de Lugo era declarada Patrimonio da Humanidade. Foi deseñado polo equipo Nieto Sobejano. Chámano «museo-parque», xa que está sutilmente integrado no parque da Milagrosa, ao norte da cidade. O seu deseño, baseado en estruturas cilíndricas, está inspirado na muralla.

Podemos facer un percorrido pola arquitectura recente máis salientable na Universidade de Vigo, no Campus de Lagoa-Marcosende, máis coñecido como CUVI. Xa na súa remota orixe, en 1977, Desiderio Pernas fixera o Colexio Universitario, o que actualmente é Facultade de Filoloxía e Tradución. Desde entón, foron sumándose ampliacións que fan do campus un auténtico muestrario da mellor arquitectura contemporánea no medio do monte. Mais non é un muestrario, son edificios vivos que se interrelacionan e se integran na contorna á perfección. O eixo central é o Aulario (2003) e o reitorado (2006), de Miralles e Tagliabue. Tamén destacan a Biblioteca Central, de Pilar Díez e Alberto Noguerol (1995), a Escola de Enxeñaría de Telecomunicacións e a de Minas e Enerxías (2003) de César Portela e Gabriel Santos Zas, a residencia universitaria O Castro (2002) de Penela… A intervención máis recente no campus é de 2011, o Centro de Investigación Tecnolóxico Industrial, tamén de Penela, que aínda ten alí tres edificios máis. En 2021, inaugurouse no Berbés de Vigo a sede institucional e de I+D+i da universidade, unha rehabilitación de tres construcións do casco vello feita polo equipo Abalo Alonso.

Xa no centro de Vigo, outro edificio significativo deste século: a sede do COAG (2008), proxectado por Irisarri e Piñera. É un exemplo de arquitectura sostible, con fachada de policarbonato e vidro. Ten a peculiaridade de que de día aproveita a luz solar e de noite ilumina o exterior desde dentro. Unha sorpresa agochada detrás dunha céntrica rúa de Vigo. Outra obra destacada da cidade é o Museo do Mar (2003), baseado nun proxecto de Aldo Rossi e rematado por Portela, que parece sacado dun cadro de De Chirico. 

En Pontevedra, o moderno ven dado principalmente polo seu ecolóxico e sostible modelo urbano, o que tamén fai que as intervencións arquitectónicas sexan coidadas. Un exemplo diso é a ampliación do Museo de Pontevedra, feita por Celestino García e Javier Reboredo no 2004.  

Nas cidades con río, como Pontevedra e Ourense, as novas pontes tamén deseñan as novas paisaxes. Aií temos a Ponte das Tirantes (1995), en Pontevedra, de Troyano e Manterola ou a Ponte do Milenio (2001), de Varela e Calvo.

En Galicia, ademais de ser onde máis abundan, é o lugar onde hai máis variantes en canto ao nome: máis de trinta denominacións distintas segundo formas, materiais ou zonas. Para empezar, en canto á forma, poden ser: de planta redonda, ou cabaceiro; de planta rectangular, ou cabazo; e de planta cadrada, ou asturiano. En canto aos materiais, diferenciamos: de varas entrelazadas; de madeira; de pedra; mixtos; e de albanelaría.

En canto a zona, a variedade de hórreos ven determinada máis que nada polo clima. Onde máis hai é nas provincias da Coruña e Pontevedra. Nas zonas máis montañosas do interior non hai, xa que non fan falla. As maiores variedades de nome danse na costa. Os máis habituais son: cabozo no Cantábrico; hórreo no arco Ártabro; cabazo en Fisterra; cabaceira na zona de Carnota a Muros; piorno, palleira, canastro, caustra, canizo, na costa de Pontevedra ata o Miño; paneira no Morrazo.

E o mesmo que hai moitos nomes, hai moitos estilos. Estes non corresponden a unha estrita limitación xeográfica. Seguindo a clasificación feita por Ignacio Martínez Rodríguez, podemos agrupar varios estilos de características semellantes:

Tipos primitivos ou de corres. Son os de varas entrelazadas, como un cesto tronco-cónico con teito de palla. Xeralmente úsase como hórreo auxiliar. Atopámolo principalmente nas vertentes das serras de Faro e Farelo, entre o Ulla e o Miño.

Tipos de madeira. Con cámara rectangular de madeira.

• tipo mariñán (nas cuncas do Bercés, Mero, Mandeo e Mendo). Pequeno, con cámara estreita e alta e cepas (soportes do ancho do hórreo) de cachotería. Teito de tella a dúas augas.
• tipo palleira ou piorno (polo Ulla, Limia, provincia de Pontevedra e parte de Ourense e Lugo). Pequeno, de cámara máis ancha e baixa. Esteos (columnas) de pedra e teito de tella adúas augas con moito beiril.
• tipo Salnés (entre o Umia e o Lérez, desde Caldas de Reis ata Meaño). Cámara máis baixa, ancha e longa, sobre cepas de cachotería. Teito de tella a dúas augas.
• tipo bergantiñan (comarca de Bergantiños). Cámara ancha, curta e alta. Cepas de cachotería e teito de tella adúas augas.

Tipos de pedra. Con cámara de pedra.

• tipo Ribadeo (na costa entre Viveiro, collendo Lourenzá e Vegadeo). Ancho e moi alto. Con dous ou tres andares segundo a función. Descansa sobre un celeiro igual ou maior que a cámara.Paredes de cachotería de xisto. Teito de xisto a catro augas. Escaleira de fábrica.
• tipo de San Pedro de Visma (A Coruña, Arteixo, Laracha). Ancho, baixo, grande. Teito a tella a dúas augas.
• tipo de Coristanco (zona de Ponteceso e Carballoa, ás beiras do río Anllóns). Sobre celeiro de cachotería. Teito de tella curva a dúas augas.
• tipo de Fisterra (zona que une Ponteceso con Santa Comba e Carnota). Estreito e alto. Esteos moi altos sobre zócalo de cachotería. Teito de tella curva a dúas augas.
• tipo de Noia (zona do Xallas e o Ulla). Estreito e longo, sobre esteos baixos de pedra. Teito de tella curva a dúas augas.
• tipo do Morrazo (zona costeira entre o Miño e O Salnés). Estreito e longo. Anchura variable. Suspensión baixa. Teito de tella curva a dúas augas.

Tipos mixtos

• tipo Carral (entre Carral e Sigüeiro). Cámara ancha, sobre cepas grosas e altas de cachotería. Teito de tella a dúas augas.
• tipo de Carballo (coincide coa zona do bergantiñán). Cámara moi alta e ancha, sobre penais de pedra de cachote revocada e branqueada.
• tipo de Mondoñedo (zona cantábrica de Ortigueira a Asturias, e no interior ata Mondoñedo). Semellante ao de Carral, mais con cuberta a catro augas e dúas cepas de cachotería revocadas e branqueadas.
• tipo Mahía (zona de Santa Comba, Ordes, Palas de Reis, río Ulla, Deza, Silleda, Caldas de Reis, Catoira, Rianxo, Negreira). Estreito e longo, de suspensión baixa, sobre cepas de perpiaño. Teito de tella a dúas augas.
• tipo Pontevedra (Catoira, A Estrada, Os Peares, Baños de Molgas, Limia ata o Lindoso portugués). Estreito e longo. Suspensión baixa sobre grosos esteos cuadrangulares. Tellado de tella a dúas augas.
• tipo O Pino (entre o Tambre e o Ulla) Moi ancho e curto. Suspensión alta. Teito de tella a dúas ou tres augas.

Tipos especiais

• tipo Cabanas (zona Ortigueira, As Pontes de García Rodríguez e o val do Eume ata Pontedeume). Cámara máis baixa e ancha que o mariñán. Suspensión baixa. Teito de xisto a catro augas.
• tipo Vilalba (zona Serra da Cova da Serpe, Serra da Loba, río Eume, río Miño). Cámara pequena moi estreita e alta, sobre dúas cepas ou cepa maciza. Teito de xisto a dúas augas.
• tipo Tui (zona da beira dereita do Miño ata Tui) Cámara ancha. Suspensión baixa sobre grosos esteos cadrados. Paredes de dovelas horizontais. Teito de tella curva a dúas augas.

A empresa que fixo isto todo posible, a Eastern Telegraph Company, foi fundada no ano de 1872 polo magnate escocés John Pender co obxectivo de comunicar Inglaterra (dende Porthcurno, en Cornualles) con América do Sur, África, Asia e Oceanía. Vigo foi escollido para ser o punto máis próximo á metrópole da maioría das liñas da compañía británica, de maneira que todos os cablegramas que chegaban a Londres seguindo esa rede mundial levaban o encabezado de “VIA-VIGO”, ou VIA-VIGO-algo máis (VIA-VIGO-LISBOA, VIA-VIGO-MALTA-BOMBAY. . .).

A primeira liña telegráfica submarina de Galicia uniu a cidade coa veciña illa de San Simón no ano de 1863, dez anos antes de que se tendesen os cables ingleses Vigo-Porthcurno e Vigo-Carcavelos (Portugal). Isto fixo de Vigo o primeiro porto español con comunicacións telegráficas internacionais. A finais de século, en 1896, instalábase na cidade o Cable Alemán, nome popular da Deutsche Atlantische Telegraphengesellschaft. Esta compañía non tiña unha rede de tanta calidade como a inglesa, pero a súa chegada a Vigo consolidou o interese estratéxico da cidade como centro de comunicacións a nivel mundial. 

Esta importancia estratéxica converteu Vigo nun niño de espías na primeira metade do século XX, especialmente durante Segunda Guerra Mundial (1939-1945), a pesar de que daquela ambas oficinas telegráficas estivesen pechadas (os ingleses cortaran os cables dos alemáns e viceversa). Proba do valor das informacións obtidas no Vigo de inicios dos 40 é o feito de que R. Mann, xefe das oficinas do Cable Inglés durante a guerra recibiu a Orde do Imperio Británico co remate do conflito polo seu traballo para o Servizo de Intelixenza de dito país.

A chegada de estranxeiros para traballar nas oficinas do Eastern Telegraph tivo unha grande influencia na cultura da cidade de finais de século XIX, pois estes británicos viñan cos seus costumes e divertimentos con eles: fundaron un dos primeiros clubes de fútbol en solo español, o Exiles (“exiliados”), e levantaron clubes sociais e residencias para empregados; trouxeron tamén consigo o tenis e o billar. Varios deles (ingleses, máis tamén alemáns), casaron e ficaron en Galicia. Nos exteriores do Cable Inglés había un reloxo que os vigueses empregaban coma guía para axustar os seus propios, dicindo que “levo a hora do Cable”. 

A Eastern Telegraph, e en menor medida a Deutsche Atlantische Telegraphengesellschaft foron chaves para o crecemento e a proxección internacional do porto e cidade de Vigo, que foi durante cen anos un centros internacional de comunicacións. O impacto destas compañías estranxeiras tamén foi cultural; Vigo convertiuse nunha cidade cosmopolita, das primeiras de España en recibir as novas modas europeas. Testemuña deste período son o os  xardíns comemorativos do Cable, inaugurados no 2014. Atópanse no porto, no lugar onde antes se almacenaba o cable coaxial telefónico (aquel que substituíra ao cable telegráfico, e que a súa vez foi substituído pola actual fibra óptica). Nos xardíns atrae todas as miradas un enorme silo carregado de cable, que conta con carteis que explican o pasado telegráfico da cidade, que falan desa época na que grande parte das comunicacións mundiais eran VIA-VIGO.

En Galicia tivemos un pasado organístico esplendoroso, do que so conservamos uns cen órganos, e a maioría mudos. Desde que empezaron a catalogarse e a revalorizarse como parte importante do noso patrimonio histórico musical, sabemos máis sobre eles e, por sorte, algúns van recuperando a súa voz.

Aínda que xa había órganos desde a Idade Media, os máis antigos que se conservan son do século XVIII. Ata mediados do XIX, construíronse órganos nas catedrais, nas colexiatas, nos grandes mosteiros do rural, nos das vilas, nalgunhas parroquias en vilas de certa importancia, principalmente na costa, e nalgúns santuarios de renome. A finais do XIX e no século XX tamén se fixeron para as igrexas parroquiais das cidades máis prósperas (A Coruña, Vigo, Ourense…). Fóra do ámbito relixioso, A Coruña conta co único órgano de Galicia nun auditorio, na Fundación Barrié de la Maza; Vigo, co único órgano de cine, o do antigo cine Fraga e, Ourense, co único órgano de tubos de estudo, no conservatorio.

A catedral de Santiago foi un gran centro de organeiros e organistas do noroeste peninsular (tamén se traballaba para Portugal, Asturias e parte de Castela e León). Case todos os organistas de Galicia formábanse unha tempada na catedral. Nela, só fican as caixas de dous órganos xemelgos enfrontados (os primeiros deste tipo que se coñecen) de principios do século XVIII, construídos polo organeiro Manuel de la Viña, e refeitos en 1977.

Compostela é a cidade de Galicia con máis concentración de órganos: 17 (no convento de San Francisco, no mosteiro de San Martiño Pinario, no convento de Santa Clara, no convento de Belvís, ou na igrexa das Ánimas, por exemplo). Un dos máis importantes que se conservan no seu estado orixinal é o da igrexa de San Paio de Antealtares, construído polo organeiro compostelán Alberto de la Peña en 1782 e tocado a diario.

Nas vilas próximas a Santiago tamén había órganos nas colexiatas. O órgano barroco da ex-colexiata de Iria-Flavia, hoxe Igrexa de Santa María a Maior, feito en 1780, é un dos máis importantes de Galicia, e foi restaurado hai pouco.

Na catedral de Lugo consérvanse dous órganos con caixas diferentes. O máis antigo data do século XVIII. Celebran festivais internacionais de órgano todos os anos. 

A catedral de Mondoñedo conta con dous magníficos órganos de principios do XVIII. Na súa área de influencia, atopamos dous dos mellores órganos históricos de Galicia: os da igrexa de San Salvador de Vilanova de Lourenzá, construídos entre 1762 e 1765. Son obra do organeiro compostelán Alberto de la Peña (o de San Paio de Antealtares). Son xemelgos, aínda que un ten menos rexistros co outro. Malia estar moi deteriorados polo paso do tempo, conservan gran parte do seu material orixinal, o que fai que teñan un valor único. 

A catedral de Tui tamén ten dous órganos en caixas xemelgas, aínda que so hai un operativo. As caixas son de principios do XVIII e un deles foi reconstruído recentemente. A catedral ofrece unha variada programación musical todo o ano.

A provincia de Ourense é a que máis órganos ten de toda Galicia (22). A catedral albergou un órgano do século XVIII do famoso organeiro de Xeve Frei Simón Fontanes, mais o que se conserva é do século XX. Ten outro barroco, máis cativo, e reformado.

Outro órgano importante de Ourense é o do mosteiro de San Salvador de Celanova, construído por Frei Felipe de la Peña no século XVIII que, tras diversas intervencións fallidas, foi reconstruído no século XXI. 

A Colexiata de Santa María a Real, en Xunqueira de Ambía, presume de posuír o único órgano ibérico de España conservado con todas as pezas orixinais. Foi construído por Manuel González Maldonado en 1763 e restaurado no século XX. Desde 1989 celebran durante o verán os Ciclos de Órgano e Música Antiga. 

Coñecer o noso patrimonio organístico fai que o valoremos. E non so os obxectos en sí, como reliquias, pois hai que lembrar que, ante todo, os órganos son instrumentos, e a mellor forma de conservar un instrumento é tocalo.

Neste sentido, foi fundamental a creación da praza de docencia de órgano no Conservatorio Profesional de Música de Ourense (a única en toda Galicia). Desde 2004, alí fórmase a nosa canteira de organistas. E, o mesmo que antigamente os órganos demandaban profesionais que os tocasen, agora son estes os que demandan órganos e espazos axeitados para tocar.

Isto tamén crea un público, que vai medrando. Cada vez hai máis festivais de música de órgano, ciclos, concertos, encontros noutros países… Tamén fanse roteiros didácticos e musicais visitando os órganos dos mosteiros, un xeito de dinamizar o turismo sostible en pequenas vilas que tiveron un memorable pasado musical.